"Atatürk her seferinde meclisin tamamının oyuyla seçildi" doğru mu? 1923, 1927, 1931 ve 1935 seçimlerinde oy birliği ve

Yaygın iddia

Atatürk'ün cumhurbaşkanlığı seçimleri anlatılırken sık kullanılan bir ifade vardır: "Meclisin tamamının oyuyla seçildi." Kaynaklar dört seçimin hepsinde "oy birliği" ifadesini kullanır; ancak oy birliği, seçime katılan milletvekillerinin tamamı demektir, meclisin tüm üyeleri değil. Bu konu, dört seçimin rakamlarını ve seçimin hukuki çerçevesini Türkçe Vikipedi'nin seçim maddeleri, Cumhuriyetin ilanı maddesi ve 1924 Teşkilât-ı Esasiye Kanunu maddesi ile İngilizce Wikipedia'nın ilgili maddelerine dayanarak inceler.

Cumhurbaşkanını kim seçiyordu?

İngilizce Proclamation of the Republic of Turkey maddesine göre 29 Ekim 1923'te anayasada yapılan değişikliklerle cumhurbaşkanlığı makamı kuruldu ve cumhurbaşkanının Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından kendi üyeleri arasından seçilmesi öngörüldü. Türkçe 1921 Anayasası maddesi de 29 Ekim 1923 tarihli 364 sayılı kanunla yapılan değişikliği kaydeder. 1924 Teşkilât-ı Esasiye Kanunu maddesine göre yürütme kudreti TBMM'de toplanıyor, Meclis bu görevi kendisi tarafından seçilen bir cumhurbaşkanı ve onun atayacağı İcra Vekilleri Heyeti aracılığıyla kullanıyordu. Seçim maddeleri 1927, 1931 ve 1935 seçimlerinin yeni dönem TBMM üyelerinin seçiminden hemen sonra "yasa gereği" yapıldığını yazar; yani her yeni meclis dönemi yeni bir cumhurbaşkanlığı seçimi anlamına geliyordu.

29 Ekim 1923: 286 milletvekilinden 158'i

Türkçe Cumhuriyetin ilanı maddesine göre 28 Ekim akşamı Çankaya Köşkü'ndeki yemekte Mustafa Kemal Paşa misafirlerine "yarın Cumhuriyet ilan edeceğiz" dedi ve yemekten sonra İsmet Paşa ile birlikte kanun tasarısını hazırladı. 29 Ekim'de kanun "Yaşasın Cumhuriyet!" sesleriyle kabul edildi; ardından yapılan cumhurbaşkanlığı seçiminde 158 üyenin oy birliği ile Ankara Milletvekili Gazi Mustafa Kemal cumhurbaşkanı seçildi. 1923 seçim maddesi rakamı netleştirir: seçimlere 286 milletvekilinin 158'i katıldı ve TBMM Başkanı Mustafa Kemal Paşa birinci turda katılanların oy birliğiyle seçildi. İngilizce madde de 158 milletvekilinin katıldığını ve Mustafa Kemal'in ilk turda oy birliğiyle seçildiğini yazar.

1927: 316 milletvekilinden 288'i

1927 seçim maddesine göre seçim 1 Kasım 1927'de TBMM'de yapıldı. III. Dönem TBMM üyelerinin seçiminden hemen sonra yasa gereği yapılan seçime 316 milletvekilinin 288'i katıldı ve mevcut Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal birinci turda oy birliğiyle yeniden seçildi. Katılım oranı yaklaşık yüzde 91'dir.

1931: 317 milletvekilinden 289'u

1931 seçim maddesine göre 4 Mayıs 1931'de, IV. Dönem TBMM üyelerinin seçiminden hemen sonra yapılan seçime 317 milletvekilinin 289'u katıldı. Mustafa Kemal birinci turda oy birliğiyle yeniden cumhurbaşkanı seçildi. Katılım oranı yaklaşık yüzde 91'dir.

1935: 399 milletvekilinden 386'sı

1935 seçim maddesine göre 1 Mart 1935'te, V. Dönem TBMM üyelerinin seçiminden hemen sonra yapılan seçime 399 milletvekilinin 386'sı katıldı ve Atatürk birinci turda oy birliğiyle yeniden seçildi. Katılım oranı yaklaşık yüzde 97'dir. Bu seçim, soyadı kanunundan sonraki ilk seçimdir; 1935 maddesi onu "Mustafa Kemal Atatürk" adıyla anar.

1938: aynı kalıp, yeni isim

1938 seçim maddesine göre Atatürk'ün 10 Kasım 1938'deki ölümünden bir gün sonra, 11 Kasım 1938'de olağanüstü toplanan TBMM'de yapılan seçime 399 milletvekilinin 348'i katıldı ve Malatya milletvekili İsmet İnönü birinci turda oy birliğiyle cumhurbaşkanı seçildi. Bu seçim de aynı kalıbın sürdüğünü gösterir: meclisin seçtiği, katılanların oy birliğiyle belirlenen bir cumhurbaşkanı.

Bağlam: muhalefet denemesi ve kadın milletvekilleri

Türkçe Serbest Cumhuriyet Fırkası maddesine göre 1930'da kurulan muhalefet partisi, 1930 yerel seçimlerine katılarak 502 belediyeden 31'ini kazandı ve 17 Kasım 1930'da kurucusu Fethi Okyar ile parti yöneticilerinin talebiyle feshedildi. Madde, partiye yakın bir kaynağın partinin kendini feshetmeye Cumhuriyet Halk Fırkası tarafından zorlandığını iddia ettiğini, Fethi Okyar'ın anılarına göre ise Mustafa Kemal'in partinin kapatılmasına karşı çıktığını aktarır. Madde, Türkiye'nin bundan sonra 1946'ya kadar yeniden tek partili bir yapıyla yönetildiğini yazar. Yani 1931 ve 1935 seçimleri, mecliste örgütlü bir muhalefet partisinin bulunmadığı dönemin seçimleridir; oy birliği bu bağlamda okunmalıdır.

İngilizce Women's suffrage in Turkey maddesine göre kadınlara belediye seçimlerinde seçme ve seçilme hakkı 3 Nisan 1930'da Belediye Kanunu ile tanındı. Milletvekili seçme ve seçilme hakkı ise Başbakan İsmet İnönü ve 191 milletvekilinin önergesiyle anayasa ve seçim kanununda yapılan ve 5 Aralık 1934'te kabul edilen değişiklikle geldi. Kadınların katıldığı ilk genel seçim 8 Şubat 1935'teki V. Dönem seçimleriydi ve bu seçimlerde 17 kadın milletvekili meclise girdi. Böylece 1 Mart 1935'teki cumhurbaşkanlığı seçimi, mecliste kadın milletvekillerinin bulunduğu ilk cumhurbaşkanlığı seçimi oldu.