Türk bayrağı Cumhuriyet'le mi doğdu? 1844 Tanzimat bayrağı, 29 Mayıs 1936 tarihli 2994 sayılı kanun ve 1983 ölçüleri

Sık duyulan bir kanıya göre bugünkü Türk bayrağı Cumhuriyet'in ilanıyla, hatta Atatürk'ün bir kararıyla ortaya çıktı. Kaynaklar farklı bir tablo çizer. Al zemin üzerinde beyaz hilal ve beş köşeli yıldız 1844'te, Abdülmecid döneminde kabul edilmişti. Cumhuriyet bu bayrağı devraldı. Cumhuriyet'in yaptığı, bayrağı 29 Mayıs 1936'da 2994 sayılı Türk Bayrağı Kanunu ile yasal güvenceye almak ve ölçülerini belirlemek oldu. Bugünkü ölçüler ise 1983 tarihli 2893 sayılı kanuna dayanır.

İddia ve kaynaklar

Türkçe Vikipedi'ye göre al zemin üzerinde beyaz hilal ve yıldızdan oluşan bayrak ilk olarak 1844'te, Tanzimat döneminde kabul edildi; Cumhuriyet döneminde 29 Mayıs 1936'da 2994 sayılı kanunla ulusal bayrak olarak kanunlaştı. İngilizce Wikipedia da aynı noktaya vurgu yapar: Cumhuriyet 1923'te ilan edildikten sonra yeni yönetim Osmanlı İmparatorluğu'nun son bayrağını korudu; oranlarla ilgili standartlar 1936 kanunuyla getirildi.

1844'ten önce

Türkçe Vikipedi, Osmanlı'dan önceki Anadolu Türk devletlerinin bayrak renk ve sembolleri hakkında yeterli bilgi olmadığını belirtir. Madde, bayrağın ilk olarak Anadolu Selçuklu hükümdarı II. Mesud'un Osman Bey'e gönderdiği beyaz sancak biçiminde görüldüğünü, 15. yüzyıldan sonra al bayrağın, I. Selim döneminde Çaldıran'da ise yeşil bayrağın kullanıldığını yazar. Bugünkü bayrağa en yakın biçim III. Selim döneminde görülür; bu bayrakta hilalle birlikte sekiz köşeli bir yıldız vardır. 1844'te Tanzimat sürecinde yıldız beş köşeli biçimini aldı.

İngilizce Wikipedia'ya göre yıldız ve hilal tasarımı Osmanlı bayraklarında 18. yüzyılın sonunda ya da 19. yüzyılın başında görülmeye başladı; al zemin üzerinde beyaz yıldız ve hilal 1844'te Osmanlı bayrağı olarak kabul edildi.

1936 kanunu ne getirdi?

İngilizce Wikipedia, Türk bayrağının ölçülerinin, geometrik oranlarının ve kırmızı renginin tam tonunun 29 Mayıs 1936 tarihli Türk Bayrağı Kanunu ile yasal olarak standart hale getirildiğini yazar. Kanunun nasıl uygulanacağı 28 Temmuz 1937 tarihli nizamname ile, İngilizce maddeye göre ayrıca 29 Temmuz 1939 tarihli ek nizamname ile düzenlendi. Türkçe Vikipedi de 28 Temmuz 1937 tarihli kararnameyle bayrağın kullanılışının düzenlendiğini belirtir. Yani bayrağın kullanımına dair ayrıntılı kurallar Atatürk'ün son yıllarında konmuştu.

1983 kanunu ve bugünkü kurallar

İngilizce Wikipedia'ya göre 2893 sayılı Türk Bayrağı Kanunu 22 Eylül 1983 tarihlidir, 24 Eylül 1983'te Resmî Gazete'de yayımlandı ve yayımından altı ay sonra yürürlüğe girdi. Kanunun 9. maddesi gereğince uygulama esaslarını içeren bir tüzük de çıkarıldı. Türkçe Vikipedi'ye göre bayrağın boyutları 25 Ocak 1985 tarihli ve 85/9034 sayılı Türk Bayrağı Tüzüğü'nün 4. maddesinde belirlenmiştir. İngilizce madde ölçülerin ayrıntısını da verir: hilalin iç dairesi ile hilalin iki ucunu birleştiren dikey çizgi arasındaki uzaklık, bayrak genişliğinin (G) 0,34875'idir; yıldızın sol ucu bu çizginin yaklaşık 0,0154 G ötesine taşar.

Türkçe Vikipedi, kanuna göre bayrağın yırtık, sökük, yamalı, kirli, soluk ya da buruşuk halde kullanılamayacağını, resmî yemin törenleri dışında masa ve kürsü örtüsü olarak serilemeyeceğini, giysi ya da üniforma biçiminde giyilemeyeceğini, oturulan veya basılan yerlere konulamayacağını yazar. Kanuna aykırı davrananlar için bir yıldan üç yıla kadar hapis cezası öngörülmüştür.

Kosova efsanesi

Türkçe Vikipedi bayrakla ilgili yaygın bir efsaneyi de aktarır: Bu anlatıya göre bayraktaki al, şehitlerin kanını temsil eder; gece yarısı bu kanların üzerine yansıyan hilal biçimindeki ay ve bir yıldızla bayrağın görüntüsü oluşur. Efsanenin 1389'daki I. Kosova Muharebesi'nde geçtiği söylenir. Madde bunu açıkça "efsane" olarak sunar; bayrağın tarihî gelişimi ise yukarıdaki kaynaklarla izlenir.

Sonuç

Türk bayrağının hikâyesi 1923'te başlamaz. Cumhuriyet, 1844'ten beri kullanılan al bayrağı devraldı, 1936'da kanunla korudu ve ölçülerini belirledi; 1937 ve 1939'da kullanım kuralları kondu, 1983'te yeni bir kanun ve 1985'te tüzükle bugünkü ölçüler kesinleşti. İstiklâl Marşı'nın birinci, ikinci ve onuncu kıtalarında da bu bayraktan söz edilir.