Ankara 19 Mayıs Stadyumu (15 Aralık 1936): Vietti-Violi'nin yarışma projesi, hipodromlu spor kompleksi ve 2018'de yıkıla

Başkentin ilk büyük stadyumu

Ankara 19 Mayıs Stadyumu, Ulus semtindeki 19 Mayıs Spor Kompleksi'nin parçası olan ve yaklaşık seksen iki yıl boyunca Ankara'nın ana stadyumu olarak kullanılan yapıdır. Adını, Mustafa Kemal'in Kurtuluş Savaşı'nı başlatmak üzere Samsun'a çıktığı 19 Mayıs 1919 tarihinden aldı. Türkçe Vikipedi'ye göre stadyumun ve Ankara Hipodromu'nun ihalesi 16 Nisan 1934'te yapıldı ve stadyum 15 Aralık 1936'da kullanıma açıldı; yani Atatürk'ün sağlığında tamamlanan Cumhuriyet dönemi yapılarından biridir. Bu yazı Türkçe Vikipedi'nin Ankara 19 Mayıs Stadyumu, İngilizce Wikipedia'nın Ankara 19 May Stadium ve Paolo Vietti-Violi maddelerine dayanır.

İhale ve bedel

Türkçe Vikipedi'ye göre ihaleyi Ankara Belediyesi yaptı. 19 Mayıs Stadyumu ile Ankara Hipodromu birlikte, 1.369.762 Türk lirası muhammen bedel üzerinden 16 Nisan 1934'te ihaleye çıkarıldı. Stadyum ile hipodromun birlikte ihale edilmesi, yapının yalnızca bir futbol sahası değil, birçok spor dalını bir arada barındıran bir kompleks olarak düşünüldüğünü gösterir.

Mimar: Paolo Vietti-Violi

Proje, İtalyan mimar ve mühendis Paolo Vietti-Violi'ye aittir. Türkçe Vikipedi'ye göre proje bir mimari yarışmanın sonucudur ve Vietti-Violi'nin Türkiye'de tasarladığı bir dizi spor kompleksinin ilkidir. İngilizce Wikipedia'nın Vietti-Violi maddesi, mimarın çalışma listesinde "1933 Ankara Hipodromu, galop için ve tam bir spor şehri" kaydını verir ve bu projede uluslararası yarışmada birincilik ödülünü kazandığını, projenin uygulamasını da üstlendiğini belirtir. Aynı listede 1934 İstanbul Hipodromu genel tasarımı, 1955 İstanbul Hipodromu, 1957 Adana Hipodromu ve İzmir'deki bir hipodrom projesi de yer alır.

Vietti-Violi aslen hipodrom ve spor tesisleri konusunda uzmanlaşmış bir tasarımcıydı. İngilizce Wikipedia'ya göre İtalya'da Floransa, Merano, Bologna, Livorno ve Milano'daki San Siro gibi birçok yarış pistinin projelerinde çalıştı; Orta Avrupa, Hindistan, Doğu Afrika ve Güney Amerika'da da işler yaptı. Aynı maddeye göre Anıtkabir proje yarışmasına katıldı ve kariyerinin ilerleyen döneminde İstanbul'daki BJK İnönü Stadyumu'nu tasarladı; bu stadyum 1954'te tamamlandı.

Kompleksin içinde neler vardı?

Türkçe Vikipedi, yapı grubunun içeriğini ayrıntılı biçimde sayar: kapalı ve açık tribünleri ve soyunma odalarıyla bir atletizm stadyumu; at yarışları ve askerî yürüyüşler için bir hipodrom; bir velodrom; ragbi, futbol ve basketbol gibi takım sporları için antrenman sahaları; tenis kortları; bir jimnastik salonu; 33x60 metre boyutlarında iki havuz; sporcu ve kulüp binaları; bir ilk yardım ünitesi; bir kule; bir atış poligonu ve seyirciler için düzenlenmiş açık alanlarla genel peyzaj. Stadyum ile hipodromun saçakları ve tribünleri betonarmeydi.

Aynı maddeye göre kompleks, türünün ilk örneği olması nedeniyle Türkiye Cumhuriyeti için tarihsel olarak sembolik bir önem taşır ve hem sosyo-kültürel hem de işlevsel açılardan önemli kabul edilir. İnşaat Mühendisleri Odası, kuruluşundan itibaren elli yıl içinde ülkede gerçekleştirilen elli büyük inşaat projesini "50 Yılda 50 Eser" adıyla ilan ettiğinde, bu projenin ilk etabı da listeye girdi.

Törenlerin ve maçların sahnesi

İngilizce Wikipedia'ya göre stadyumda resmî 19 Mayıs Gençlik ve Spor Bayramı törenleri de yapıldı; Vietti-Violi maddesi de stadyumu birçok millî bayram kutlamasının sahnesi olarak anar. Türkçe Vikipedi'ye göre stadyum, Gençlerbirliği ve MKE Ankaragücü'nün iç saha maçlarında ve resmî kurumların düzenlediği tören ve gösterilerde kullanıldı. Ankaraspor da yeni sahasına taşınana kadar burada oynadı.

Türkçe Vikipedi'ye göre stadyumda ışıldaklarla aydınlatılan ilk gece maçı 8 Temmuz 1954'te Ankara Demirspor ile Gençlerbirliği arasında oynandı ve 2-2 berabere bitti. Türkiye A Millî Futbol Takımı, 6 Mart 2014 itibarıyla bu stadyumda 28 maç oynamış; 14 galibiyet, 5 beraberlik ve 9 yenilgi almış, 50 gol atıp 34 gol yemişti. Bu maçların yalnızca 8'i Dünya Kupası ve Avrupa Şampiyonası elemelerindendi.

Tribünler ve ulaşım

İngilizce Wikipedia'ya göre stadyumda beş tribün vardı: Gecekondu, Maraton, Saatli, Kapalı ve Protokol. Gecekondu, Maraton ve Kapalı genellikle ev sahibi taraftarlarca kullanılırdı; Protokol devlet adamları ve iki tarafın üst düzey yöneticilerine, Saatli ise çoğunlukla deplasman taraftarlarına ayrılırdı. En ucuz bölüm Gecekondu tribünüydü. Stadyum tarihi kent merkezine ve gar binasına yürüme mesafesindeydi; M1 ve M4 metro hatlarıyla, otobüs ve dolmuş hatlarıyla kolayca ulaşılabiliyordu.

Yıkım ve yeni stadyum

Türkçe Vikipedi'ye göre stadyum 4 Ağustos 2018'de yıkıldı; İngilizce Wikipedia yıkımın Ağustos 2018'de başladığını yazar. Yeni stadyum projesi, Gençlik ve Spor Bakanlığı ile Ankara belediyesinin ortak projesi olarak ilk kez 4 Şubat 2010'de basına tanıtıldı; ancak çeşitli sorunlar, gecikmeler ve proje değişiklikleri nedeniyle inşaat ancak 2022'de başlayabildi. Türkçe Vikipedi'ye göre Türkiye'nin UEFA EURO 2024 adaylığı sürecinde 45.000 kişilik olarak planlanan kapasite, yarı final maçlarına ev sahipliği yapabilmek için 55.000'e çıkarılacak şekilde yeniden düzenlendi.

Neden önemli?

19 Mayıs Stadyumu, Cumhuriyet'in yeni başkentinde spor, beden eğitimi ve bayram törenlerini bir araya getiren ilk büyük kompleks olarak tasarlandı. Adı ve kullanımı, aynı yıllarda adım adım resmîleşen 19 Mayıs bayramıyla iç içe geçti. 1936'da açılan tribünler 2018'deki yıkıma kadar başkentin futbol ve tören tarihinin merkezinde kaldı.