Bedia Muvahhit: Ateşten Gömlek'in Ayşe'si, 31 Temmuz 1923 İzmir temsili ve uzun sahne hayatı

İlk kadın oyunculardan biri

Bedia Muvahhit, Türk sinemasında ve Cumhuriyet döneminin ilk yıllarında tiyatro sahnesinde yer alan ilk Müslüman kadın oyunculardan biridir. Türkçe Vikipedi, onun Halide Edib Adıvar'ın Ateşten Gömlek romanından uyarlanan filmde Ayşe rolüyle oyunculuğa başladığını, aynı filmde Kezban rolünü oynayan Neyyire Neyir ile birlikte Türk sinemasının ilk Müslüman kadın oyuncularından olduğunu yazar. İngilizce Vikipedi de onu 1923'te ilk filmine çıkan ilk Müslüman Türk sinema oyuncularından biri olarak anar. Sahne hayatı, 1975'te emekli olana kadar iki yüzü aşkın oyuna yayıldı.

Büyükada'dan Erenköy'e

Türkçe Vikipedi'ye göre Bedia Muvahhit (doğum adıyla Emine Bedia) 1896 ya da 1897'de doğdu; babası İstinaf Mahkemesi müddeiumumisi Mısırlızade Ahmet Şekip Bey, annesi Emine Hanım'dı. Çocukluğu Büyükada'da geçti, küçük yaşta Fransızca ve Rumca öğrendi. Adadaki komşuları ve aile dostları arasında Yahya Kemal, Tahsin Nahit ve Yakup Kadri gibi edebiyatçılar vardı. İlkokula Büyükada'daki St. Antoine Okulu'nda başladı, babasının ölümünden sonra ailesi Moda'ya taşınınca Kadıköy Terakki Mektebi'ne devam etti ve ortaöğrenimini Notre Dame de Sion'da tamamladı.

Vikipedi, onun 14 yaşında bir öğrenciyken Dersaadet Telefon Şirketi'nde geçici olarak santral memuresi olarak çalıştığını da yazar. Şirketin santral memurelerinin tamamının yabancı ya da gayrimüslim olmasına Kadınlar Dünyası dergisi birkaç sayı boyunca tepki göstermiş, şirket Müslüman kadın çalışan almaya karar verince sınavla seçilen yedi kişiden biri Bedia Şekip olmuştu. Bir yıl dolmadan işten ayrıldı. Öğrenimini bitirdikten sonra Erenköy Kız Lisesi'nde Fransızca öğretmenliği yaptı ve Darülbedayi oyuncusu Ahmet Muvahhit ile evlendi.

Ateşten Gömlek

Türkçe Vikipedi'ye göre Kurtuluş Savaşı'nı anlatan romandaki Ayşe ve Kezban karakterlerinin filmde Müslüman Türk kadınlarınca oynanması uygun görülmüştü; o güne kadar Türk filmlerindeki kadın rollerini Ermeni ve birkaç Rus kadın oyuncu oynamıştı. Muhsin Ertuğrul'un teklifi üzerine Bedia Muvahhit Ayşe rolünü kabul etti. Kezban rolü için gazeteye ilan verildi ve başvuran tek kişi olan Neyyire Neyir bu rolü oynadı. İngilizce Vikipedi, Halide Edib'in başrolün Müslüman bir Türk kadını tarafından oynanmasında ısrar ettiğini yazar. Filmin ilk gösterimi TBMM'nin açılışının üçüncü yıl dönümünde, 23 Nisan 1923'te yapıldı.

Neyyire Neyir maddesine göre gerçek adı Münire Eyüp olan oyuncu 1902'de doğmuş, 1921'de İstanbul Kız Öğretmen Okulu'nu bitirmişti; film afişinde Neyyire Neyir adı kullanıldı. Neyyire Neyir daha sonra Muhsin Ertuğrul ile evlendi ve 13 Şubat 1943'te öldü.

İzmir, 31 Temmuz 1923

Filmden sonra Bedia Muvahhit bir süre oğluyla ilgilendi. Türkçe Vikipedi'ye göre 1923'te eşinin İzmir'den başlayan Anadolu turnesine eşlik ederken, oyunu izlemeye davet edilen Başkomutan Mustafa Kemal Paşa'nın temsil heyetinde Türk kadınlarının yer alması arzusu üzerine ilk kez sahneye çıktı. İbnürrefik Ahmet Nuri Bey'in Georges Courteline'den uyarladığı Ceza Kanunu adlı oyunda Sacide rolünü oynadı. Temsil 31 Temmuz 1923'te Kordon Palas Sineması'nda yapıldı; oyunu izleyen Mustafa Kemal, Vikipedi'ye göre onu sahne hayatına devam etmeye teşvik etti. Bedia Muvahhit turnenin geri kalanında çeşitli oyunlarda başrol oynadı.

Darülbedayi ve Şehir Tiyatroları

Cumhuriyet'in ilanından sonra Muhsin Ertuğrul'un sahneye koyduğu Othello'da Othello'nun eşi rolüyle 6 Aralık 1923'te tiyatroya resmen başladı; aynı oyunda Neyyire Neyir Emilia rolündeydi. Ertesi yıl Darülbedayi sanatçısı olarak Cehennem, Azarya ve Yorgaki Dandini gibi oyunlarda oynadı. Eşi Ahmet Muvahhit 1927'de veremden öldü. 1930'da İstanbul'a gelen bir Yunan topluluğunun Othello temsilinde Othello'nun eşi rolünü Rumca oynadı. 1931'de Başvekil İsmet Paşa'nın Yunanistan ziyaretine katılan heyette yer aldı ve iki ülke sanatçılarının ortak oynadığı Othello'da başrolü üstlendi; Atina Konservatuvarı ona fahri diploma verdi.

1933'te Şehir Tiyatrosu'nda besteci ve piyanist olarak çalışan Ferdi von Statzer ile evlendi; 1951'de ayrıldı. Fransızcadan çevirdiği ve uyarladığı Yahudi, İstanbul Havası, Kır Çiçeği, Oğlumuz ve Arılar gibi oyunlar da vardır. Sinemada İstanbul Sokaklarında (1929), Karım Beni Aldatırsa (1933), Söz Bir Allah Bir (1933) ve 1950-1960'larda pek çok filmde rol aldı. 1950 ve 1973'te iki jübile yaptı, 1987'de Devlet Sanatçısı oldu. 20 Ocak 1994'te öldü ve Aşiyan Mezarlığı'na defnedildi.

Bir kuşağın kapısı

Bedia Muvahhit'in hayatı, kadınların sahneye çıkışının tek bir günle olmadığını gösterir. Türkçe Vikipedi'nin anlattığı sıra şöyledir: önce Osmanlı döneminde bir telefon şirketinde sınavla işe giren yedi Müslüman kadından biri oldu, sonra bir romanın yazarının ısrarıyla kadın rolünü bir Türk kadınının üstlendiği filmde oynadı, ardından İzmir'de bir turnede sahneye çıktı ve Cumhuriyet'in ilanından birkaç hafta sonra Darülbedayi'nin kadrolu oyuncuları arasına girdi. Darülbedayi'nin Şehir Tiyatroları'na dönüşmesiyle de aynı kurumda elli yılı aşan bir sahne hayatı sürdü.

Anılması

Türk Kadınlar Birliği 1995'ten beri İstanbul Şehir Tiyatroları'nın genç kadın oyuncularından birine Bedia Muvahhit Ödülü veriyor. 1998'de PTT'nin Türk meşhurları pul serisinde onun için bir pul basıldı. Şehir Tiyatroları'nın 100. yılında, 2014-2015 sezonunda, onun ve Afife Jale'nin hayatını anlatan Hayal-i Temsil oyunu sahnelendi.