Türkiye'nin ilk güzellik yarışması (1929): 125 aday, yenilenen seçim ve birinci Feriha Tevfik

Bir gazetenin çağrısı

Türkiye'de ulusal ölçekte ilk güzellik yarışması 1929'da Cumhuriyet gazetesinin öncülüğünde düzenlendi. Türkçe Vikipedi'deki Miss Turkey maddesi, yarışmanın dönemin hükûmetinin desteğiyle yapıldığını ve sonunda Feriha Tevfik'in ilk Türkiye güzeli seçildiğini yazar. Marmara Üniversitesi'nden Bülent Ümit Erutku'nun İnönü Üniversitesi Kültür ve Sanat Dergisi'nde (2020) yayımlanan makalesi ise yarışmayı Cumhuriyet gazetesinin 1929-1933 sayılarını tarayarak, özellikle aday fotoğraflarını çeken Beyoğlu stüdyoları üzerinden inceler. Bu iki kaynak, yarışmanın bir gazete kampanyası olarak nasıl yürütüldüğünü ayrıntılı biçimde gösterir.

Duyuru ve gerekçe

Erutku'ya göre yarışma "Türkiye'nin en güzel kadını kimdir?" başlığıyla 6 Şubat 1929'da duyuruldu. Gazete 11 Şubat'ta her Türk kızının yarışmaya katılabileceğini ve ırk, din, mezhep farkı gözetilmeyeceğini, 12 Şubat'ta ise yarışmanın Türkiye'nin kendini dünyaya tanıtmasına yarayacağını yazdı. 18 Şubat'ta halk oylamasından sonra son jürinin edebiyat ve güzel sanatlarla uğraşan kadın ve erkeklerden oluşacağı açıklandı. 19 Şubat'ta gazete "Yunanlılar yapıyor biz neden yapmayalım" başlığını kullandı ve uluslararası yarışmalara katılan ülkelerin adaylarını ilk sayfada yayımladı. Erutku, gazetenin bu yolla konuyu ulusal bir mesele hâline getirdiğini belirtir.

Beyoğlu stüdyoları ve 125 aday

Adayların fotoğraflarını önce yalnızca Beyoğlu'ndaki Foto Weinberg (Foto Français) gazete hesabına çekiyordu. Erutku, 20 Şubat 1929 tarihli haberde Terkos şirketinin suları kesmesi nedeniyle fotoğrafçının camlarını yıkayamadığı ve başvuru süresinin uzatıldığının yazıldığını aktarır; süre daha sonra birkaç kez daha ertelendi. Gazete 31 Mart'ta gönderilecek fotoğrafların siyah kâğıda basılmış, ne çok koyu ne çok açık olması ve başların büyük çıkarılması gerektiğini duyurdu. İş Weinberg'e yetişmeyince 2 Nisan 1929'da Foto Ferit İbrahim, Foto Febüs, Sébah & Joaillier ve Kanzler stüdyoları da listeye eklendi. Erutku'ya göre başvuran 125 adayın fotoğrafı gazetede yayımlandı ve okurlardan ön eleme için oy istendi.

Jüri ve yenilenen seçim

Türkçe Vikipedi'deki Feriha Tevfik maddesine göre Feriha Tevfik, gazete resimleri üzerinden halkın yaptığı ilk elemede 11. olarak jüriye çıkma hakkı kazandı. Jüride Halit Ziya Uşaklıgil, Peyami Safa, Cenap Şahabettin, Abdülhak Hamit ve eşi Lüsyen Hanım, Hüseyin Rahmi Gürpınar, Halit Fahri Ozansoy, Vasfi Rıza Zobu, Bedia Muvahhit, İbrahim Çallı, Vedat Tek, Zekeriya ve Sabiha Sertel vardı. 2 Eylül 1929'da yapılan seçimde jüri önce Hicran Hanım adlı bir adayı birinci seçti. Hicran Hanım'ın evli olduğu anlaşılınca seçim yenilendi ve jüri Feriha Tevfik'i birinci seçti. Semine Nihat ikinci, Araksi Çetinyan üçüncü oldu. Cumhuriyet gazetesi sonucu 3 Eylül 1929 sayısında "Türkiye Güzellik Kraliçesi İntihap Edildi" başlığıyla duyurdu.

Feriha Tevfik kimdi?

Türkçe Vikipedi'ye göre Feriha Tevfik (Negüs) 27 Mayıs 1910'da doğdu; eski Balıkhane nazırlarından Mehmet Tevfik Bey'in torunu, Mehmet İbrahimzade'nin kızıydı. 1929 Dünya Güzellik Yarışması'na katılmak için geç kalındığından o yıl uluslararası yarışmaya gidemedi. Ertesi yıl Türkiye yarışmasına yeniden katıldı ve 10 Ocak 1930'daki baloda yarıştı; 1930 yarışmasını 49 oyla Mübeccel Namık kazandı, Feriha Tevfik 25 oyla ikinci oldu. Yarışmadan sonra Feriha Tevfik'in Mübeccel Namık hakkındaki yorumları dönemin gazetelerinde günlerce süren bir polemiğe yol açtı. Mübeccel Namık Paris'teki Avrupa yarışmasına ve ardından Rio de Janeiro'ya gönderilirken Feriha Tevfik 5 Ağustos 1930'da ABD'nin Teksas eyaletindeki Galveston'da yapılan 5. Uluslararası Güzellik Yarışması'nda (International Pageant of Pulchritude) Türkiye'yi temsil etti.

Türkiye'ye döndükten sonra sinemaya geçti. İlk filmi Muhsin Ertuğrul'un yönettiği Kaçakçılar (1932) oldu; ardından Bir Millet Uyanıyor (1932), Leblebici Horhor Ağa (1934), Tosun Paşa (1939) ve Bir Kavuk Devrildi (1939) filmlerinde rol aldı. Muhsin Ertuğrul'un önerisiyle sahneye de çıktı; 25 Ocak 1932'de Tepebaşı'ndaki Dram Tiyatrosu'nda oynanan Yalova Otelleri ile 10 Ekim 1934'te Şehir Tiyatroları'nda sahnelenen Johann Strauss'un Yarasa opereti rol aldığı eserler arasındadır. 1939'dan sonra sahneden ayrıldı. Üç kez evlendi; 1955'te ölen üçüncü eşi ceza avukatı Sadi Rıza Dağ'dan bir oğlu oldu. 22 Nisan 1991'de beyin kanaması sonucu öldü ve İçerenköy Mezarlığı'na defnedildi.

Sonraki yarışmalar

Miss Turkey maddesine göre 1930'da Mübeccel Namık, 1931'de Naşide Saffet Esen, 1932'de Keriman Halis ve 1933'te Nazire Hanım Türkiye güzeli seçildi. Keriman Halis 31 Temmuz 1932'de Belçika'nın Spa kentinde 28 ülkenin katıldığı yarışmada birinci seçildi. 1933'ten sonra uzun süre yapılmayan yarışma 1950'de yeniden düzenlendi ve Güler Arıman Türkiye güzeli seçildi. Yarışmaya 1980'den itibaren Miss Turkey adı verildi.

Değerlendirme

1929 yarışması, bir gazetenin kampanyası olarak başlayıp jürisinde dönemin önde gelen yazar ve sanatçılarını toplayan bir organizasyona dönüştü. Seçimin bir adayın evli olduğunun anlaşılmasıyla yenilenmesi, fotoğrafların hangi stüdyolarda ve hangi teknik şartlarla çekileceğinin gazete sütunlarında tek tek duyurulması, yarışmanın kurallarının da bu süreçte şekillendiğini gösterir.