Sanayi-i Nefise'den Güzel Sanatlar Akademisi'ne (1926-1928): Kız ve erkek mekteplerinin birleşmesi

Türkiye'de "akademi" unvanını alan ilk yükseköğretim kurumu bir sanat okuluydu. Osman Hamdi Bey'in 1882'de kurduğu Sanayi-i Nefise Mektebi, Cumhuriyet'in ilk yıllarında kız ve erkek bölümlerini aynı binada birleştirdi ve 1928'de Güzel Sanatlar Akademisi adını aldı. Bu yazı okulun Osmanlı'dan Cumhuriyet'e uzanan dönüşümünü anlatır. Akademiye 1937'de tahsis edilen İstanbul Resim ve Heykel Müzesi sitede ayrı bir başlıkta yer alır.

Osman Hamdi Bey'in okulu

Türkçe Vikipedi'nin Sanayi-i Nefise Mektebi maddesine göre okul, Osman Hamdi Bey'in II. Abdülhamit tarafından müdürlüğe atanmasıyla 1882'de resmen kuruldu. Kuruluş fermanındaki adı Mekteb-i Sanayi-i Nefise-i Şahane'ydi; resmî yazışmalarda ise Sanayi-i Nefise Mekteb-i Âlisi adı geçer. Okul başlangıçta Ticaret Nezareti'ne bağlıydı, 1886'da Maarif Nezareti'ne bağlandı.

Paris Güzel Sanatlar Okulu (École des Beaux-Arts) örnek alınmıştı. Kaynağa göre 1882 yönetmeliğine göre resim, heykeltıraşlık, mimarlık ve hakkaklık okutulacaktı. Osman Hamdi Bey okulun Arkeoloji Müzesi'ne yakın olmasını istiyordu; mimar Alexandre Vallaury müzenin ana giriş kapısının karşısına, Çinili Köşk'ün yanına beş derslik ve bir atölyeden oluşan küçük bir bina yaptı. Bu bina bugün Eski Şark Eserleri Müzesi olarak kullanılır. Okul 2 Mart 1883'te sekiz öğretmenle derslere başladı; öğrencilerin hepsi erkekti ve çoğu gayrimüslimdi. 1890'ların sonunda öğrenci sayısı 200'ü buldu.

İlk kadroda Osman Hamdi Bey'in yanında heykel öğretmeni Osgan Efendi, mimarlık öğretmeni Alexandre Vallaury, yağlıboya öğretmeni Salvatore Valeri ve karakalem öğretmeni Joseph Warnia-Zarzecki vardı. Osman Hamdi Bey ölümüne kadar müdürlüğü sürdürdü; 1910'da ölünce yerine kardeşi Halil Ethem Bey geçti.

Savaş yıllarında göç eden okul

Kaynağa göre okul binası artan öğrenci sayısına yetmiyordu ve savaş yüzünden onarılamıyordu. Okul 1916'da Cağaloğlu'ndaki Lisan Mektebi binasına taşındı; 1920 döneminde Şehzadebaşı'ndaki bir binaya, ardından Divanyolu'ndaki bugünkü Sıhhiye Müzesi binasına geçti ve 1921'de yeniden Lisan Mektebi'ne döndü. Bu dönemde müdürlüğe Nazmi Ziya Bey geldi; 1921-1924 arasında okulu Cemil Cem yönetti, 1924'te Nazmi Ziya Bey yeniden müdür oldu. Aynı yıl hazırlanan yeni talimatname 1934'e kadar uygulandı ve okula tezyinat ile resim öğretmenliği bölümleri eklendi.

Kızlar için ayrı bir mektep

Kız öğrenciler için 1914'te İnas Sanayi-i Nefise Mektebi açılmıştı. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi maddesine göre resim ve heykel alanında eğitim veren bu okulun ilk müdürü matematikçi Salih Zeki'ydi. Sanayi-i Nefise Mektebi maddesi, okulun öğretim kadrosunu büyük ölçüde erkek mektebinden sağladığını yazar.

1926: Misak-ı Millî salonunda karma eğitim

Cumhuriyet'in ilk büyük adımı birleşme oldu. Sanayi-i Nefise Mektebi maddesine göre 1926'da iki kurum birleşti ve okula Fındıklı'daki eski Meclis-i Mebûsan binası, yani Cemile Sultan Sarayı tahsis edildi; kız ve erkek öğrenciler bu binada bir arada öğrenim görmeye başladı. Kaynak, Cumhuriyet döneminde yabancı hocaların yerini Türk hocaların aldığını ve öğrencilerin klasikten uzak, daha serbest çalışmalar yapmaya başladığını da yazar.

Bina sıradan bir yapı değildi. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi maddesine göre Abdülmecid'in kızı Cemile Sultan için yaptırılan saray 1910-1920 arasında Meclis-i Mebûsan olarak kullanılmıştı ve 28 Ocak 1920'de imzalanan Misak-ı Millî kararları binanın üst katındaki salonda kabul edilmişti. Salon bugün "Misak-ı Milli Salonu" adıyla konferans salonu olarak kullanılır. Çifte Saraylar'ı Abdülmecid, Dolmabahçe Sarayı'nı oğlu Nigoğos Balyan ile birlikte inşa eden mimar Garabet Amira Balyan'a yaptırmıştı.

Akademi unvanı

Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi maddesine göre Türkiye'nin ilk sanat ve mimarlık yüksekokulu olan kurum 1928'de Güzel Sanatlar Akademisi adını aldı ve böylece Türkiye'de akademi unvanını alan ilk yükseköğretim kurumu oldu.

Egli ve beş yıllık mimarlık

Yeni akademinin en köklü değişikliği mimarlıkta oldu. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi maddesine göre 1928'de adı Güzel Sanatlar Akademisi olan kurumun yöneticisi Namık İsmail Bey, mimarlık bölümünü yeniden yapılandırmak için o sırada Türkiye'de bulunan İsviçreli mimar Ernst Egli'yi yeni bir program hazırlamaya davet etti. Egli 1930-1936 arasında akademinin eğitim sisteminde köklü değişiklikler yaptı ve bölümün eğitim süresi beş yıla çıkarıldı; bölüm "yüksek mimar" unvanıyla mezun vermeye başladı.

Türkçe Vikipedi'nin Ernst Arnold Egli maddesine göre 1893'te Viyana'da doğan Egli, Clemens Holzmeister'in tavsiyesiyle 1927'de Türkiye'ye geldi ve 1927-1938 arasında Ankara'nın şekillenmesine yön veren birçok modern yapıyı tasarladı. Eserleri arasında Musiki Muallim Mektebi binası, Ticaret Lisesi, Türk Hava Kurumu binası ve Gazi Orman Çiftliği'ndeki Marmara Köşkü sayılır.

Üniversite maddesine göre Egli'den sonra Bruno Taut gibi yabancı hocaların yanı sıra Sedad Hakkı Eldem, Arif Hikmet Holtay ve Seyfi Arkan gibi mimarlar bölümde ders verdi. 1938'de alınan kararla mimarlık bölümü liseden sonra beş yıl oldu ve adı "Yüksek Mimarlık" olarak değişti.

Yeni bölümler ve bir müze

Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi maddesine göre 1929'da seramik bölümü açıldı, 1930'larda atölyeler çeşitlendi ve 1936'da "Türk Tezyini Sanatlar Bölümü" eklendi. 1937'de Mustafa Kemal Atatürk'ün emriyle Dolmabahçe Sarayı'nın Veliaht Dairesi, Türkiye'nin ilk sanat müzesinin kurulması için akademiye tahsis edildi ve müdürlüğüne ressam Halil Dikmen atandı.
Sanayi-i Nefise'nin akademiye dönüşmesi, Cumhuriyet'in ilk on yılında sanat eğitiminin de yeniden düzenlendiğini gösterir: karma eğitim, Türk hocalar, yeni bölümler ve Avrupa'dan davet edilen mimarlarla kurulan yeni bir program.