#1Kadınların seçme ve seçilme hakkı denince akla genellikle 1930 ve 1934 yasaları gelir. Bu yasalardan on yıl kadar önce, Cumhuriyet bile ilan edilmeden, İstanbul'da bir grup kadın siyasi parti kurmak için başvurmuştu. Kadınlar Halk Fırkası resmî izin alamadı, ama kurucusu Nezihe Muhiddin'in mücadelesi yıllarca sürdü. Bu konuda partiyi, onun yerine kurulan Türk Kadınlar Birliği'ni ve Nezihe Muhiddin'in hayatını ele alıyoruz.
Nezihe Muhiddin
Türkçe ve İngilizce Vikipedi'ye göre Nezihe Muhiddin 1889'da İstanbul'da, Kandilli'de, savcı ve ceza hâkimi Muhiddin Bey'in kızı olarak doğdu. Evde özel öğrenim gördü; Farsça, Arapça, Almanca ve Fransızca öğrendi. Dayısının kızı Nakiye Hanım'ın evde düzenlediği toplantılar düşüncelerini etkiledi. 1909'da Maarif Nezareti'nin sınavını kazanarak Kız İdadi Mektebi'nde fen öğretmeni oldu; burada Halide Edib ve Şükûfe Nihal ile tanıştı. Sonra çeşitli okullarda müdürlük yaptı. İlk romanı 1911'de yayımlandı; hayatı boyunca yirmi roman ve üç yüz kadar öykü, oyun, operet ve senaryo yazdı.
1913'te Türk Hanımları Esirgeme Derneği'nin kuruluşunda yer aldı. İkinci eşi Memduh Tepedelengil'in soyadını değil, babasının adından gelen Muhiddin'i kullandı.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
15 Haziran 1923
1923'te, Cumhuriyet henüz ilan edilmemişken, Nezihe Muhiddin ve on üç kadın arkadaşı kadınların siyasi hakları için bir toplantı düzenlemeye karar verdi. Hazırlıkları Nezihe Muhiddin'in evinde yapılan toplantı 15 Haziran 1923'te Darülfünun Konferans Salonu'nda gerçekleşti ve "Kadınlar Halk Fırkası" adıyla bir parti kurulmasına karar verildi. Partinin programı basında yayımlandı. Parti, Halk Fırkası'ndan bile önce kuruluş çalışmalarını tamamlayıp dilekçesini verdi. Ancak dilekçeye sekiz ay sonra ret yanıtı geldi: valilik, "1909 tarihli seçim kanununa göre kadınların siyasi temsilinin mümkün olmadığı" gerekçesiyle izin vermedi. Bunun üzerine parti, Türk Kadınlar Birliği adlı bir derneğe dönüştü.
Türk Kadınlar Birliği 7 Şubat 1924'te kuruldu ve başkanlığına Nezihe Muhiddin geçti. Amacı "kadınlığı düşünsel ve sosyal alanlarda yükselterek modern ve olgun bir düzeye eriştirmek" olarak tanımlandı. Nezihe Muhiddin 1925'te "Türk Kadın Yolu" dergisini kurdu; sahibi ve yayın yönetmeni olduğu dergi otuz sayı çıktı. 1925 seçimlerinde Birlik, Nezihe Muhiddin ve Halide Edib'i milletvekilliği için aday gösterdi. Amaç seçimler sırasında kadınların oy hakkını gündeme getirmekti. Adaylıklar kabul edilmedi; Türkçe Vikipedi, sürmekte olan Şeyh Said isyanının kadınların taleplerini ertelemek için bir gerekçe olduğunu da yazar.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
1927 ve sonrası
1927 seçimleri için Birlik dört aday açıkladı; Nezihe Muhiddin bunlardan biriydi. Tepkiler üzerine Birlik Temmuz'da aday göstermekten vazgeçti, ama oy hakkı kampanyası sürdü. Ağustos'ta valilik cemiyet merkezinin aranması için emir verdi ve Nezihe Muhiddin hakkında yolsuzluk iddiaları yeniden gündeme geldi. 26 Eylül 1927'deki kongrede Saime Hanım başkan seçildi ve Nezihe Muhiddin Birlik'ten ihraç edildi. Hakkında açılan davalardan 1929'daki Af Kanunu ile kurtuldu. Ardından bir suskunluk dönemine girdi, geçimini öğretmenlik ve roman yazarak sağladı.
Kadınların belediye seçimlerinde seçme ve seçilme hakkı 3 Nisan 1930'da Belediye Kanunu ile, milletvekili seçme ve seçilme hakkı 5 Aralık 1934'te Anayasa ve Seçim Kanunu'nda yapılan değişiklikle tanındı. Değişiklik önerisini Başbakan İsmet İnönü ve 191 milletvekili sundu. Nezihe Muhiddin 1935'teki ilk seçimde İstanbul'dan bağımsız aday oldu. 8 Şubat 1935 seçimlerinde 17 kadın milletvekili Meclise girdi.
Nezihe Muhiddin
Türkçe ve İngilizce Vikipedi'ye göre Nezihe Muhiddin 1889'da İstanbul'da, Kandilli'de, savcı ve ceza hâkimi Muhiddin Bey'in kızı olarak doğdu. Evde özel öğrenim gördü; Farsça, Arapça, Almanca ve Fransızca öğrendi. Dayısının kızı Nakiye Hanım'ın evde düzenlediği toplantılar düşüncelerini etkiledi. 1909'da Maarif Nezareti'nin sınavını kazanarak Kız İdadi Mektebi'nde fen öğretmeni oldu; burada Halide Edib ve Şükûfe Nihal ile tanıştı. Sonra çeşitli okullarda müdürlük yaptı. İlk romanı 1911'de yayımlandı; hayatı boyunca yirmi roman ve üç yüz kadar öykü, oyun, operet ve senaryo yazdı.
1913'te Türk Hanımları Esirgeme Derneği'nin kuruluşunda yer aldı. İkinci eşi Memduh Tepedelengil'in soyadını değil, babasının adından gelen Muhiddin'i kullandı.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
15 Haziran 1923
1923'te, Cumhuriyet henüz ilan edilmemişken, Nezihe Muhiddin ve on üç kadın arkadaşı kadınların siyasi hakları için bir toplantı düzenlemeye karar verdi. Hazırlıkları Nezihe Muhiddin'in evinde yapılan toplantı 15 Haziran 1923'te Darülfünun Konferans Salonu'nda gerçekleşti ve "Kadınlar Halk Fırkası" adıyla bir parti kurulmasına karar verildi. Partinin programı basında yayımlandı. Parti, Halk Fırkası'ndan bile önce kuruluş çalışmalarını tamamlayıp dilekçesini verdi. Ancak dilekçeye sekiz ay sonra ret yanıtı geldi: valilik, "1909 tarihli seçim kanununa göre kadınların siyasi temsilinin mümkün olmadığı" gerekçesiyle izin vermedi. Bunun üzerine parti, Türk Kadınlar Birliği adlı bir derneğe dönüştü.
Dikkat: yanlış bilinen
Türk Kadınlar BirliğiKaynaklar arasında küçük farklar vardır. Türkçe Vikipedi ve İngilizce maddenin ayrıntılı bölümü kuruluş kararının 15 Haziran 1923'te alındığını yazar; İngilizce maddenin kariyer bölümü ise partinin "Temmuz 1923"te kurulduğunu söyler. Bu fark, karar tarihi ile dilekçe tarihi arasındaki ayrımdan kaynaklanıyor olabilir, ama kaynaklar bunu açıklamaz. 1925'teki adaylık konusunda da Nezihe Muhiddin maddesi adaylığın Halk Fırkası tarafından reddedildiğini, Kadınlar Halk Fırkası maddesi ise "kanunlar gereği" reddedildiğini yazar. Partinin "Cumhuriyet tarihinin ilk siyasal partisi" sayılması da bir yorumdur; parti resmî olarak hiç kurulamamıştır.
Türk Kadınlar Birliği 7 Şubat 1924'te kuruldu ve başkanlığına Nezihe Muhiddin geçti. Amacı "kadınlığı düşünsel ve sosyal alanlarda yükselterek modern ve olgun bir düzeye eriştirmek" olarak tanımlandı. Nezihe Muhiddin 1925'te "Türk Kadın Yolu" dergisini kurdu; sahibi ve yayın yönetmeni olduğu dergi otuz sayı çıktı. 1925 seçimlerinde Birlik, Nezihe Muhiddin ve Halide Edib'i milletvekilliği için aday gösterdi. Amaç seçimler sırasında kadınların oy hakkını gündeme getirmekti. Adaylıklar kabul edilmedi; Türkçe Vikipedi, sürmekte olan Şeyh Said isyanının kadınların taleplerini ertelemek için bir gerekçe olduğunu da yazar.
Tarih notu
Kronoloji:
- 1889: Nezihe Muhiddin İstanbul'da doğar.
- 15 Haziran 1923: Kadınlar Halk Fırkası kurma kararı.
- 7 Şubat 1924: Türk Kadınlar Birliği kurulur.
- 1925: "Türk Kadın Yolu" dergisi; Nezihe Muhiddin ve Halide Edib aday gösterilir.
- 26 Eylül 1927: Nezihe Muhiddin Birlik'ten ihraç edilir.
- 3 Nisan 1930: Belediye Kanunu ile kadınlara belediye seçimlerinde seçme ve seçilme hakkı.
- 5 Aralık 1934: Milletvekili seçme ve seçilme hakkı.
- 8 Şubat 1935: Kadınların katıldığı ilk genel seçim; 17 kadın milletvekili.
- 10 Şubat 1958: Nezihe Muhiddin İstanbul'da ölür.
- 1889: Nezihe Muhiddin İstanbul'da doğar.
- 15 Haziran 1923: Kadınlar Halk Fırkası kurma kararı.
- 7 Şubat 1924: Türk Kadınlar Birliği kurulur.
- 1925: "Türk Kadın Yolu" dergisi; Nezihe Muhiddin ve Halide Edib aday gösterilir.
- 26 Eylül 1927: Nezihe Muhiddin Birlik'ten ihraç edilir.
- 3 Nisan 1930: Belediye Kanunu ile kadınlara belediye seçimlerinde seçme ve seçilme hakkı.
- 5 Aralık 1934: Milletvekili seçme ve seçilme hakkı.
- 8 Şubat 1935: Kadınların katıldığı ilk genel seçim; 17 kadın milletvekili.
- 10 Şubat 1958: Nezihe Muhiddin İstanbul'da ölür.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
1927 ve sonrası
1927 seçimleri için Birlik dört aday açıkladı; Nezihe Muhiddin bunlardan biriydi. Tepkiler üzerine Birlik Temmuz'da aday göstermekten vazgeçti, ama oy hakkı kampanyası sürdü. Ağustos'ta valilik cemiyet merkezinin aranması için emir verdi ve Nezihe Muhiddin hakkında yolsuzluk iddiaları yeniden gündeme geldi. 26 Eylül 1927'deki kongrede Saime Hanım başkan seçildi ve Nezihe Muhiddin Birlik'ten ihraç edildi. Hakkında açılan davalardan 1929'daki Af Kanunu ile kurtuldu. Ardından bir suskunluk dönemine girdi, geçimini öğretmenlik ve roman yazarak sağladı.
Kadınların belediye seçimlerinde seçme ve seçilme hakkı 3 Nisan 1930'da Belediye Kanunu ile, milletvekili seçme ve seçilme hakkı 5 Aralık 1934'te Anayasa ve Seçim Kanunu'nda yapılan değişiklikle tanındı. Değişiklik önerisini Başbakan İsmet İnönü ve 191 milletvekili sundu. Nezihe Muhiddin 1935'teki ilk seçimde İstanbul'dan bağımsız aday oldu. 8 Şubat 1935 seçimlerinde 17 kadın milletvekili Meclise girdi.
Ek bilgi
Nezihe Muhiddin 10 Şubat 1958'de İstanbul'da öldü ve Zincirlikuyu Mezarlığı'na gömüldü. Görsellerden ilki onun bir portresi, ikincisi Cumhuriyet gazetesinin, hakkın tanınmasından üç gün sonra, 8 Aralık 1934'te Beyazıt'ta Türk Kadınlar Birliği ile ilgili verdiği haberdir.
Kaynaklar
- Vikipedi, Kadınlar Halk Fırkası maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, Nezihe Muhiddin maddesi (tr.wikipedia.org)
- Wikipedia (İngilizce), Nezihe Muhiddin maddesi (en.wikipedia.org)
- Vikipedi, Türkiye'de kadınlara seçme ve seçilme hakkının tanınması maddesi (tr.wikipedia.org)