Mevlâna Dergâhının Müzeye Dönüşmesi (6 Nisan 1926): Konya'daki Mevlâna Müzesi

Bir gül bahçesinden türbeye

Konya'daki Mevlâna Müzesi, Mevlevî tarikatının merkezi olan dergâhın bulunduğu yapı topluluğunda yer alır ve Celaleddin Rumi'nin, yani Mevlâna'nın türbesini barındırır. İngilizce Wikipedia'nın Mevlâna Museum maddesine göre Mevlâna'yı Konya'ya davet eden Selçuklu sultanı Alaeddin Keykubad, Mevlâna'nın babası Bahaeddin Veled'in defnedilmesi için kendi gül bahçesini verdi. Bahaeddin Veled 12 Ocak 1231'de öldü; Mevlâna 17 Aralık 1273'te öldüğünde babasının yanına gömüldü.

Mevlâna'nın halefi Hüsameddin Çelebi, hocasının mezarı üzerine bir türbe yapılmasına karar verdi. Mimar Bedreddin Tebrizi'nin yaptığı Selçuklu yapısı 1274'te tamamlandı. Giderleri Selçuklu emiri Süleyman Pervane'nin eşi Gürcü Hatun ile Emir Alameddin Kayser karşıladı. Yeşil Kubbe (Kubbe-i Hadra) adıyla bilinen türbenin kubbesi turkuaz çinilerle kaplıdır. Yapı topluluğuna 1854'e kadar yeni bölümler eklendi.

Tekkelerin kapatılması

Müzeye dönüşümün arka planında 1925'te tarikatlara ilişkin alınan kararlar vardır. Türkçe Vikipedi'nin Tekke, zaviye ve türbelerin kapatılması maddesine göre Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal, 30 Ağustos 1925'teki Kastamonu konuşmasında tekkelerin kapatılacağının işaretini verdi ve 2 Eylül 1925 tarihli hükûmet kararnamesiyle tekke ve zaviyelerin kapatılması kararı alındı. Ceza yaptırımı içeren 677 sayılı kanun, Konya milletvekili Refik Bey (Koraltan) ve beş arkadaşının önerisiyle meclise geldi; 30 Kasım 1925'te kabul edildi ve 13 Aralık 1925 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girdi.

Kanun bütün tarikatları ve şeyhlik, dervişlik, müritlik, çelebilik gibi unvanların kullanılmasını yasakladı; padişahlara ya da tarikatlara ait türbeleri kapattı ve türbedarlıkları kaldırdı.

Dergâhtan müzeye: 1926-1927

İngilizce Wikipedia'ya göre Atatürk'ün 6 Nisan 1926 tarihli kararı, türbe ile dergâhın müzeye dönüştürülmesini öngördü. Müze 2 Mart 1927'de ziyarete açıldı ve 1954'te resmen "Mevlâna Müzesi" adını aldı. Türkçe Vikipedi de müzenin, eskiden Mevlâna'nın dergâhı olan yapı topluluğunda 1926'dan beri faaliyet gösterdiğini yazar ve müzeyi "Mevlana Türbesi" adıyla da anar.

1925 kanununun sonraki değişikliği

Türkçe Vikipedi'ye göre türbelerin yeniden açılması konusu ilk kez 1947'de CHP'nin VII. Kurultayı'nda Hamdullah Suphi Tanrıöver tarafından gündeme getirildi. Başbakan Şemsettin Günaltay 21 Ocak 1950'de bir kanun tasarısını meclise sundu; tasarı geniş bir uzlaşmayla 5 Mart 1950'de kabul edildi ve türbelerin bir bölümünün Millî Eğitim Bakanlığı onayıyla açılmasına imkân tanıdı. 677 sayılı kanun ise 1982 Anayasası'nın 174. maddesinde sayılan inkılap kanunları arasında yer alır.

Avlu, matbah ve derviş hücreleri

İngilizce Wikipedia'ya göre müzenin ana kapısı Dervişan Kapısı'dır ve mermer döşeli bir avluya açılır. Sağda derviş mutfağı (matbah) ile Kanuni Sultan Süleyman döneminde yapılan Hürrem Paşa türbesi bulunur. Solda ise III. Murad döneminde yapılan ve her biri küçük bir kubbeyle örtülü 17 derviş hücresi yer alır. Mutfak, dervişlerin eğitildiği ve sema öğrendiği yer olarak da kullanılmıştır. Avlunun ortasındaki şadırvan Yavuz Sultan Selim döneminde yapıldı. Türkçe Vikipedi, bu şadırvanın göbeğinin Germiyanoğulları Beyliği tarafından hediye edildiğinin söylendiğini aktarır.

Semahane ve türbe

Semahane, bitişiğindeki küçük mescitle birlikte Kanuni döneminde yapıldı. Dervişler burada kemençe, kemane, halile, daire, kudüm, rebap ve ney eşliğinde sema yapardı; bu çalgıların örnekleri bugün aynı salonda sergilenir. Salonda 1366 tarihli bir Divan-ı Kebir nüshası ve Mesnevi örnekleri de bulunur.

Türbe Kapısı, Tilavet Odası'na açılır. İngilizce Wikipedia'ya göre bu odada türbe müzeye dönüştürülmeden önce sürekli Kur'an okunurdu. Tilavet Odası'ndan türbeye gümüş bir kapıyla geçilir; kapıdaki yazıta göre bu kapı 1599'da yapıldı. Mevlâna'nın sandukası, şehrin simgesi olan turkuaz kubbenin altında durur. Yanında babası Bahaeddin Veled ve oğlu Sultan Veled'in sandukaları bulunur. Sandukaları ana bölümden ayıran gümüş parmaklık 1579'da yapıldı; sandukaların üzerindeki örtüler 1894'te II. Abdülhamid'in hediyesidir. Mevlâna'nın 12. yüzyıla tarihlenen ahşap sandukası, İngilizce Wikipedia'da Selçuklu ahşap oymacılığının başyapıtlarından biri olarak tanıtılır. Türbenin sol tarafında, Mevlâna ve ailesiyle birlikte Belh'ten Konya'ya gelen dervişlere (Horasan erleri) ait altı sanduka üçerli iki sıra hâlinde dizilidir. Karşılarında, yükseltilmiş bir platformda iki kubbenin altında Mevlâna ailesinin üyeleri ve Mevlevî tarikatının önde gelenlerine ait sandukalar bulunur. Türbe Kapısı'nın kanatları Selçuklu motifleriyle ve Molla Abdurrahman Cami'ye ait 1492 tarihli Farsça bir metinle süslüdür.

Mescit

Bitişikteki küçük mescit bugün eski tezhipli Kur'an nüshaları ve değerli seccadelerin sergilendiği bir bölüm olarak kullanılır. Burada sedef kakmalı bir kutuda Hz. Muhammed'e ait olduğuna inanılan sakal-ı şerif bulunur. Yapının iç süslemelerini ve sandukaların ahşap oymalarını Selimoğlu Abdülvahit yaptı.

Kaynaklar hakkında

Türbenin tarihçesi, dönüşüm kararı ve açılış tarihleri ile bölümlerin anlatımı İngilizce Wikipedia'nın Mevlâna Museum maddesinden; alan büyüklüğü, ziyaretçi sayısı ve Mevlana Yılı bilgisi Türkçe Vikipedi'nin Mevlânâ Müzesi maddesinden; 1925 kararname ve kanun tarihleri Türkçe Vikipedi'nin Tekke, zaviye ve türbelerin kapatılması maddesinden alınmıştır.