Topkapı Sarayı'nın Müzeye Dönüşmesi (3 Nisan 1924): Saraydan halkın müzesine

Dört yüz yıllık bir yönetim merkezi

Topkapı Sarayı, İstanbul'un Fatih ilçesinde, tarihî yarımadanın ucunda yer alan büyük bir saray yapılar topluluğudur. İngilizce Wikipedia'nın Topkapı Palace maddesine göre yapımı, İstanbul'un fethinden altı yıl sonra, 1459'da Fatih Sultan Mehmed'in emriyle başladı. Saray önce Beyazıt'taki Eski Saray'dan ayırmak için "Yeni Saray" (Saray-ı Cedîd-i Âmire) diye anıldı; "Topkapı" adını ise 19. yüzyılda aldı. 1460'lardan Dolmabahçe Sarayı'nın tamamlandığı 1853'e kadar Osmanlı Devleti'nin yönetim merkezi ve padişahların başlıca konutuydu.

Yapılar dört büyük avlu çevresinde gelişti. Harem'de padişah ailesinin kadınları yaşadı; Divan binasında sadrazam ve devlet adamları toplandı. 1509 depremi ve 1665 yangını sonrasında büyük onarımlar yapıldı.

Sarayın boşalması

17. yüzyıldan sonra padişahlar Boğaziçi'ndeki yeni saraylarda daha çok vakit geçirmeye başladı ve Topkapı yavaş yavaş eski önemini yitirdi. 1856'da Sultan Abdülmecid sarayı yeni yapılan Dolmabahçe Sarayı'na taşıma kararı aldı. Topkapı yine de bazı işlevlerini korudu; hazine, kütüphane ve darphane burada kalmaya devam etti. Türkçe Vikipedi'ye göre saray halkı Dolmabahçe, Yıldız ve diğer saraylara geçtikten sonra da içinde birçok görevli yaşamaya devam etti ve saray zaman zaman onarıldı.

Müzeden önce: yabancı konuklara hazine gösterimi

Sarayın bir müze gibi gezdirilmesi Cumhuriyet'ten çok önce başladı. Türkçe Vikipedi'ye göre bu ilk kez Abdülmecid döneminde, İngiliz elçisine Hazine'deki eşyaların gösterilmesiyle oldu. Bundan sonra Hazine'deki eski eserleri yabancılara göstermek bir gelenek hâline geldi. Abdülaziz döneminde ampir üslupta camlı vitrinler yaptırıldı ve eserler bu vitrinlerde sergilendi. II. Abdülhamid'in tahttan indirildiği sıralarda Hazine-i Hümâyûn'un pazar ve salı günleri halka açılması düşünüldüyse de bu gerçekleşmedi. Yani Osmanlı döneminde eserler yalnızca seçilmiş konuklara gösteriliyordu.

Ziyaretçinin gördüğü yapılar

İngilizce Wikipedia, müzede gezilebilen yapıların tarihini de verir. Fatih Köşkü, sarayın ilk inşa edildiği 1460 dolayına tarihlenen en eski yapılarından biridir ve Marmara ile Boğaz'a bakan bir terasta yükselir. Enderun Kütüphanesi, eski Havuzlu Köşk'ün bulunduğu yere 1719'da III. Ahmed'in emriyle saray mimarı Beşir Ağa tarafından yapıldı. Seferli Koğuşu 1635'te IV. Murad döneminde inşa edildi; bugün padişah elbiselerinden oluşan yaklaşık 2.500 parçalık koleksiyon ile 360 seramik eser burada sergilenir. Birinci Avlu'da 1727'de yapılan Darphane-i Âmire ve Aya İrini Kilisesi yer alır. Birinci Avlu, Alay Meydanı olarak da bilinir ve sarayın en büyük avlusudur. Buradan İkinci Avlu'ya geçişi sağlayan Bâbüsselâm, yani Orta Kapı, iki sekizgen kulesiyle dikkat çeker; kapıdaki bir yazıt yapının en geç 1542'de var olduğunu gösterir. Dış hazine binasının önünde ise iki metreyi aşan bir nişan taşı durur; bu taş, III. Selim'in 1790'daki rekor tüfek atışının anısına dikilmiş ve 1930'larda Levent'ten saraya getirilmiştir. Bu ayrıntı, müzeye dönüşümün ardından sarayın bir sergi alanı olarak düzenlenmeye devam ettiğini de gösterir.

1924: Halkın ziyaretine açılma kararı

Cumhuriyet'in ilanından birkaç ay sonra, Türkiye Büyük Millet Meclisi 3 Mart 1924'te çıkardığı kanunla halifeliği kaldırdı. Bunu izleyen haftalarda eski hanedana ait sarayın geleceği de belirlendi. Türkçe Vikipedi'ye göre Topkapı Sarayı, Mustafa Kemal Atatürk'ün emriyle 3 Nisan 1924'te halkın ziyaretine açılmak üzere İstanbul Âsâr-ı Atika Müzeleri Müdürlüğü'ne bağlandı. İngilizce Wikipedia da 3 Nisan 1924 tarihli bir hükümet kararıyla Topkapı'nın müzeye dönüştürüldüğünü yazar.

Yeni kurum önce Hazine Kethüdalığı, ardından Hazine Müdüriyeti adıyla çalıştı; bugün Topkapı Sarayı Müzesi Müdürlüğü adını taşıyor ve Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından yönetiliyor.

9 Ekim 1924: İlk ziyaretçiler

1924 içinde bazı ufak onarımlar yapıldı ve ziyaretçilerin gezebilmesi için idari önlemler alındı. Türkçe Vikipedi'ye göre Topkapı Sarayı 9 Ekim 1924'te müze olarak ziyarete açıldı. İlk açılan bölümler Kubbealtı, Arz Odası, Mecidiye Köşkü, Hekimbaşı Odası, Mustafa Paşa Köşkü ve Bağdat Köşkü'ydü. Böylece yüzyıllarca yalnızca saray halkının ve seçilmiş konukların girebildiği mekânlar ilk kez halka açılmış oldu.

Müze koleksiyonları sonraki yıllarda genişledi. İngilizce Wikipedia'ya göre sarayın müzeye dönüşmesinden dört yıl sonra, 1928'de silah ve zırh koleksiyonu, eskiden devlet hazinesi olarak kullanılan dış hazine binasında sergilenmeye başladı. Bu bina yeniçerilerin üç aylık maaşlarının (ulufe) ödendiği ve sadrazama emanet edilen mühürle kapatılan hazineydi.

Bugünkü müze

İngilizce Wikipedia'ya göre sarayda yüzlerce oda bulunur, ancak yalnızca en önemlileri ziyarete açıktır. Bunlar arasında Harem ve Kaşıkçı Elması ile topkapiTopkapı Hançeri'nin sergilendiği Hazine yer alır. Hırka-i Saadet Dairesi'nde ise Hz. Muhammed'e ait olduğu kabul edilen hırka, kılıçlar ve sakal-ı şerif gibi kutsal emanetler sergilenir. Enderun Kütüphanesi'nin koleksiyonu 3.500'den fazla el yazmasından oluşur.

Kaynaklar hakkında

Tarihler ve ilk açılan bölümler Türkçe Vikipedi'nin Topkapı Sarayı maddesinden, sarayın yapım tarihi, 1856 taşınması, 1928 silah koleksiyonu ve bugünkü bölümler İngilizce Wikipedia'nın Topkapı Palace maddesinden, halifeliğin kaldırılma tarihi Türkçe Vikipedi'nin Halifeliğin kaldırılması maddesinden alınmıştır.