Konya (Delibaş) Ayaklanması (1920): Çumra'dan Konya'ya yürüyen 500 kişi, Mayıs mı Ekim mi sorusu, İçişleri Vekili Refet

Konya Ayaklanması, Kurtuluş Savaşı sırasında Anadolu'da Millî Mücadele'ye karşı çıkan ayaklanmalardan biridir. Ayaklanmayı yöneten Delibaş Mehmet'in adıyla Delibaş Ayaklanması olarak da bilinir. Çumra'dan yola çıkan birkaç yüz kişilik bir kuvvet kısa süre için Konya'yı ele geçirdi; Ankara'nın gönderdiği birlikler şehri geri aldı ve Delibaş Mehmet ertesi yıl kendi adamlarınca öldürüldü. Ayaklanmanın tarihi Vikipedi'nin Türkçe ve İngilizce maddelerinde birbirinden beş ay farklı verilir; bu yazı bu farkı ayrıntısıyla gösterir. Kaynaklar Vikipedi'nin Konya Ayaklanması, Delibaş Mehmet, Refet Bele ve İngilizce Konya rebellion maddeleridir.

Delibaş Mehmet kimdi?

Türkçe Delibaş Mehmet maddesine göre Delibaş Mehmet 1883'te Konya'nın Alibeyhüyüğü kasabasında doğdu. Yunanlılara karşı koymak üzere bir çete kurmuştu, ama Millî Mücadele yanlısı değildi. Türkçe Konya Ayaklanması maddesi onu İstanbul hükûmetiyle yakın ilişki içinde olan ve Ankara hükûmetini tanımadığını ilan eden biri olarak tanıtır.

İngilizce madde farklı bir başlangıç anlatır: Delibaş Mehmet Ağa'ya Konya Valisi Haydar Bey tarafından kılıç kuşatılarak binbaşı rütbesi verilmiş ve Kuva-yi Milliye için asker toplamakla görevlendirilmişti. Madde, onun yaklaşık 500 yerli halkı toplayarak Mustafa Kemal'in millî hareketine karşı savaşmak amacıyla Çumra'ya girdiğini yazar. İngilizce maddeye göre Delibaş, dinî gerekçelerle Mustafa Kemal'in 1517'den beri Osmanlı padişahlarında bulunan hilafeti kaldırmayı amaçladığını ileri sürüyordu.

Arka plan: Refet Bey'in Mart 1920'deki Konya ziyareti

Vikipedi'nin Refet Bele maddesine göre İstanbul'un işgalinden sonra Konya valisi ile komutan Fahrettin Bey İstanbul ile ilişkileri kesmeyince Refet Bey Nazilli'den sonra Konya'ya yöneldi. Vali, komutan ve şehrin ileri gelenlerinden oluşan bir heyeti emrivakiyle Ankara'ya götürdü; buradaki görüşmeyle farklı görüşler giderildi ve Konya'nın da Meclis'e milletvekili seçmesi sağlandı. Türkçe Konya Ayaklanması maddesi ayrıca ayaklanmanın, Bozkır Ayaklanması'nın bastırılmasından yaklaşık bir yıl sonra çıktığını belirtir.

Türkçe anlatım: 2-5 Mayıs 1920

Türkçe Konya Ayaklanması maddesine göre Delibaş Mehmet 2 Mayıs 1920'de 500-600 kadar adamıyla Konya'nın Çumra kasabasına girdi. Konya'nın denetimini ele geçirmeye çalıştı ve bunu kısa sürede başardı. Teslim aldığı Vali Haydar Bey'i Kuva-yi Milliye komutanı Binbaşı Derviş Bey (Paşa) ile görüşmeye gönderdi; amacı çatışmaya girmeden Kuva-yi Milliye'yi teslim almaktı. Haydar Bey geri dönmeyince ayaklanmacılar 5 Mayıs'ta saldırıya geçti. Bu sırada Refet Bey komutasındaki süvari birliği bölgeye geldi ve Kuva-yi Milliye üstünlüğü ele aldı.

Madde, ayaklanmacılar Konya'yı terk ettikten sonra da çatışmaların bir süre yörede sürdüğünü, Demirci Mehmet Efe'nin yardıma gelip Isparta'yı ayaklanmacılardan temizlediğini ve ayaklanmanın 22 Kasım 1920'de tamamen bastırıldığını yazar. Türkçe Delibaş Mehmet maddesi de onun 2 Mayıs 1920'de Çumra'ya girip Kuva-yi Milliye yanlısı birçok kişiyi öldürdüğünü, ertesi gün Konya'nın denetimini ele geçirdiğini anlatır.

İngilizce anlatım: 2-6 Ekim 1920

İngilizce Konya rebellion maddesine göre Delibaş Mehmet'in kuvvetleri 2 Ekim 1920'de Çumra'ya girdi. Çumra'daki telgraf hatlarını kestiler ve sopa, hançer, kılıç ve av tüfekleriyle Konya'ya yürüdüler. Ertesi gün şehre girdiler. Ayaklanmacılarla hükûmet konağını koruyan polis ve jandarma arasındaki çatışma akşama kadar sürdü. Ayaklanmacılar resmî binaların yanı sıra millî hareket yanlılarının evlerini de yağmaladı, yeni bir vali, emniyet müdürü ve jandarma komutanı atadı.

Madde, TBMM hükûmetinin ayaklanmayı bastırmak için kolordu komutanı Derviş Paşa'yı (1881-1932) ve İçişleri Bakanı Albay Refet Bey'i (1877-1963) görevlendirdiğini yazar. Düzenli birlikler 6 Ekim 1920'de şehre girdi ve çatışmalardan sonra ayaklanmayı bastırdı.

Nutuk'taki anlatım

Türkçe Konya Ayaklanması maddesi, Mustafa Kemal'in Nutuk'taki şu sözlerini aktarır:

"Baylar, Çopur Musa olayından önce bir ayaklanma olayı da Konya'da çıktı. 5 Mayıs 1920'de Konya'da karışıklık çıkarmak amacıyla kurulmuş bir dernek bulunduğu anlaşıldı. Bu dernek üyelerinden ileri gelenlerinin tutuklanmasına başlandı. Bir gün sonra, tutuklanmakta olan bu ileri gelenler, halkı da kışkırtarak Konya içinde silahlı bir toplantıya giriştiler. Bir kısım halk da silahlı olarak dışarıdan geldi ve hep birlikte ayaklandılar. Konya'da bulunan komutan, elindeki kuvvetlerle yiğitçe çarpışarak ayaklananları dağıtmayı ve önayak olanları tutuklamayı ve kovalamayı başardı."

Refet Bey'in görevi

Refet Bele maddesine göre Refet Bey, 4 Eylül 1920'de Mustafa Kemal Paşa tarafından Dahiliye Vekâleti'ne aday gösterildi. Seçimi Halk Zümresi'nin adayı Tokat milletvekili Nazım Bey 98'e karşı 65 oyla kazandı; Meclis Başkanı Mustafa Kemal Paşa Nazım Bey'in istifasını isteyince Nazım Bey çekildi ve Refet Bey 6 Eylül 1920'de Dahiliye Vekilliğine getirildi. Madde, Refet Bey'in İçişleri Bakanı iken Konya'da çıkan Delibaş Mehmet ayaklanmasını bastırmakla görevlendirildiğini, bu görevi başarıyla tamamladıktan sonra Ankara'ya döndüğünü yazar. Bakanlık sıfatını 18 Mart 1921'deki istifasına kadar taşıdı; ama sürekli cephede bulunduğu için bakanlığa Dr. Adnan Bey vekâlet ediyordu.

Delibaş Mehmet'in sonu

Türkçe Delibaş Mehmet maddesine göre ayaklanma bastırıldıktan sonra Delibaş Mehmet kaçarak Fransızlara sığındı ve bir süre Yunan ordusunda görev aldı. 1921'de yeniden ayaklanma başlatmak için Çumra'ya geldi, ama kendi adamları tarafından öldürüldü. Cesedi 31 Ağustos 1921'de Konya Hükûmet Konağı'nın önüne getirilerek 24 saat halka teşhir edildi.

İngilizce madde de onun Fransız işgalindeki Mersin'e kaçıp sığındığını, bir süre İzmir'de Yunan işgal kuvvetlerinin hizmetinde bulunduğunu, sonra Konya'ya dönerek 1921'de ikinci bir ayaklanma denediğini yazar. Madde, onun Çumra'da kendi adamlarınca başının kesildiğini belirtir.

Değerlendirme

Konya Ayaklanması, Ankara hükûmetinin 1920'de Düzce ve Yozgat gibi iç ayaklanmalarla uğraştığı yılda yaşandı. Kaynaklar olayın akışında, yani Çumra'dan yürüyüş, Konya'nın kısa süreli ele geçirilmesi, Derviş Bey ve Refet Bey'in birlikleriyle şehrin geri alınması konusunda birleşir. Ancak başlangıç tarihi Mayıs ile Ekim 1920 arasında çelişkili kalır. Delibaş Mehmet'in 1921'deki ölümü konusunda ise Türkçe ve İngilizce kaynaklar uyuşur.