Dolmabahçe Cumhuriyet'in sarayı oluyor: 1924 devri, 1927 Ertuğrul yatıyla dönüş, konuklar ve kongreler

Dolmabahçe Sarayı denince çoğumuzun aklına 10 Kasım 1938 sabahı, saat 09.05 gelir. Sitede o son günleri anlatan ayrı bir konu var. Bu not ise öncesine bakıyor: hilafetin kaldırılmasıyla boşalan bir padişah sarayı, on dört yıl içinde nasıl Cumhuriyet'in İstanbul'daki tören, konuk ağırlama ve kongre mekânına dönüştü? Dayanağımız Türkçe ve İngilizce Wikipedia'nın Dolmabahçe maddeleri ile Ertuğrul yatı maddesi.

Arka plan: Abdülmecid'in sarayı

Türkçe maddeye göre Dolmabahçe, Beşiktaş'ta Kabataş ile Beşiktaş arasında, Dolmabahçe Caddesi ile Boğaz arasında kalan 250.000 metrekarelik bir alan üzerindedir. Sultan Abdülmecid yaptırmıştır; mimarları Garabet Amira Balyan ile oğlu Nigoğos Balyan'dır. Deniz cephesi Boğaz kıyısında 600 metre boyunca uzanır ve 600 metrelik mermer bir rıhtım üzerine oturur. Türkçe maddeye göre sarayın 285 odası ve 43 salonu vardır; sarayın oturduğu zemin kestane ağacı kütükleriyle sağlamlaştırılmıştır.
İngilizce maddeye göre selamlık ile harem, 2.000 metrekarelik ve 36 metre yüksekliğinde kubbesi olan Muayede Salonu ile birbirinden ayrılır. Salonda 750 lambalı ve 4,5 ton ağırlığındaki, dünyanın en büyüğü sayılan kristal avize asılıdır. Madde, bu avizenin uzun süre Kraliçe Victoria'nın hediyesi sanıldığını, ancak 2006'da bedelinin padişah tarafından tamamen ödendiğini gösteren bir makbuzun bulunduğunu yazar.

Akış: 1922-1924, son halife

Türkçe maddeye göre TBMM'nin reisi Gazi Mustafa Kemal'in imzasını taşıyan telgrafı alan Abdülmecid Efendi halife ilan edildi ve TBMM'den gelen heyeti Dolmabahçe'nin Mabeyn Dairesi Salonu'nun üst katında kabul etti. Hilafet 1924'te kaldırılınca Abdülmecid Efendi maiyetiyle birlikte sarayı terk etti. İngilizce madde, 3 Mart 1924'te yürürlüğe giren bir yasayla sarayın mülkiyetinin yeni Cumhuriyet'in millî mirasına geçtiğini belirtir ve sarayın son hanedan sakininin II. Abdülmecid olduğunu ekler.

Türkçe madde bundan sonrası için kısa ama dikkat çekici bir cümle kurar: "Boşalan saraya Atatürk üç yıl hiç uğramadı." Gerçekten de Kurtuluş Savaşı'ndan sonra Mustafa Kemal Ankara'dan İstanbul'a gelmedi; şehirle yeniden buluşması 1927 yazını buldu.


Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Turkish Fleet. Dosya sayfası

1927: Ertuğrul yatıyla dönüş

Bu dönüşün aracı da bir padişah mirasıydı. Ertuğrul yatı maddesine göre yat 1903'te II. Abdülhamid tarafından Armstrong, Mitchell & Co tersanelerine sipariş edildi, Newcastle upon Tyne'da yapıldı ve 1904'te teslim edildi. 1922'de saltanatın kaldırılmasına kadar saltanat yatı olarak kullanıldı, sonra iki yıl kaderine terk edildi ve 1924'ten itibaren Cumhurbaşkanlığı yatı oldu. Madde açıkça şunu yazar: "Atatürk, Kurtuluş Savaşı'ndan sonra İstanbul'a ilk ziyaretini 1927'de Ertuğrul yatı ile yaptı."

Bu ziyaretten sonra Dolmabahçe, Atatürk'ün İstanbul'daki konutu oldu. Türkçe madde sarayın Cumhuriyet döneminde "Atatürk'ün İstanbul ziyaretlerinde ikametgâh olarak kullandığı saray halini" aldığını yazar; İngilizce madde ise Atatürk'ün sarayı yazları cumhurbaşkanlığı konutu olarak kullandığını ve en önemli çalışmalarından bazılarını burada yaptığını belirtir. Yukarıdaki fotoğraf Atatürk'ü 1928'de aynı yatın güvertesinde gösteriyor.
Konuklar: krallar ve şahlar

Türkçe maddeye göre Atatürk döneminde saray iki yönden önem kazandı: yabancı konukların ağırlanması ve saray kapılarının kültür ve sanata açılması. Madde, Atatürk'ün Dolmabahçe'de ağırladığı konukları şöyle sıralar:

• İran Şahı Rıza Pehlevi,
• Irak Kralı Faysal,
• Ürdün Kralı Abdullah,
• Afgan Kralı Amanullah,
• özel ziyaret için gelen Birleşik Krallık Kralı VIII. Edward,
• Yugoslavya Kralı Aleksandr.

Liste, 1930'ların dış politikasının bir haritası gibidir: Sadabad Paktı'na giden yolda İran ve Afganistan, Balkan Antantı'nda Yugoslavya, Musul meselesinden sonra yakınlaşılan Irak ve Britanya. Yani Osmanlı'nın tören sarayı, genç Cumhuriyet'in komşularıyla ilişkilerini sergilediği bir sahneye dönüştü.

Kongreler ve ilk turizm açılışı

Türkçe madde sarayın kültür hayatındaki yerini üç olayla anlatır. 27 Eylül 1932'de Birinci Türk Tarih Kongresi Muayede Salonu'nda açıldı. Dil kurultayları da Birinci ve İkinci Türk Dil Kurultayları burada toplandı. Türkiye Turing ve Otomobil Kurumu'nun bağlı olduğu Alliance Internationale de Tourisme'nin Avrupa toplantısı da 1930'da Dolmabahçe'de düzenlendi; madde bunu sarayın turizme ilk açılışı olarak tanımlar.

Görsel: Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, yazar: Dosseman. Dosya sayfası

Kişiler

• Mustafa Kemal Atatürk: 1924-1927 arasında İstanbul'a gelmedi; 1927'den sonra Dolmabahçe'yi İstanbul konutu olarak kullandı.
• Abdülmecid Efendi (II. Abdülmecid): Son halife; TBMM heyetini Mabeyn Dairesi'nde kabul etti, 1924'te sarayı terk etti.
• Garabet ve Nigoğos Balyan: Sarayın mimarları.
• İsmet İnönü: Türkçe maddeye göre Atatürk'ten sonra cumhurbaşkanı olarak İstanbul'a gelişlerinde sarayı kullandı.

Rakamlar

• Atatürk'ün saraya uğramadığı süre: 3 yıl (1924-1927).
• Muayede Salonu: 2.000 m², 36 m kubbe.
• Avize: 750 lamba, 4,5 ton.
• Ertuğrul yatının hizmet süresi: 1904-1937.
• Müze olarak açık olduğu yıl: 1984'ten beri.
• 2024 ziyaretçi sayısı: 1.384.383.

Sonuç

1924'ten 1938'e Dolmabahçe'nin işlevi tamamen değişti. Padişahın bayram tebriklerini kabul ettiği Muayede Salonu'nda tarih kongresi toplandı; sultanın yatı cumhurbaşkanını İstanbul'a getirdi; harem bölümündeki bir oda Atatürk'ün son günlerini geçirdiği yer oldu. İngilizce maddeye göre Atatürk 10 Kasım 1938'de saat 09.05'te sarayın eski harem bölümündeki bir yatak odasında öldü ve öldüğü odadaki saat hâlâ 09.05'i gösterir. Türkçe madde naaşın Muayede Salonu'ndaki katafalka konduğunu ve halkın son saygı geçişinin burada yapıldığını yazar.

Bugünkü anlamı

Türkçe maddeye göre saray 1984'ten beri müze olarak hizmet veriyor ve 2024'te 1 milyon 384 bin 383 kişi tarafından ziyaret edildi. Ziyaretçilerin çoğu avizeye ve 71 numaralı odaya bakar. Ama sarayın 1927 sonrası hikâyesi, Cumhuriyet'in Osmanlı mirasını yıkmak yerine yeni işlerle doldurduğunu gösteren iyi bir örnektir: aynı salon önce bayram töreni, sonra bilim kongresi, sonra cenaze töreni gördü.