Saray Orkestrası Ankara'da (27 Nisan 1924): Mızıka-yı Hümayun'dan Riyaset-i Cumhur Orkestrası'na

Bir askerî bandonun uzun yolculuğu

Bugün Cumhurbaşkanlığı Senfoni Orkestrası (CSO) adını taşıyan topluluk, Türkçe Vikipedi'ye göre kuruluşundan bu yana varlığını kesintisiz sürdüren dünyanın en eski orkestralarından biridir. Kökeni, 1826'da II. Mahmud döneminde İstanbul'da Batı tarzı bir bando kurmak amacıyla oluşturulan Mızıka-yı Hümayun'a uzanır. Cumhuriyet'in ilk aylarında bu saray topluluğu Ankara'ya taşındı ve zamanla yeni devletin orkestrası hâline geldi.

Osmanlı döneminde Mızıka-yı Hümayun

Türkçe Vikipedi'ye göre Mızıka-yı Hümayun, mehter takımının yerine Batı tarzında bir askerî bando kurmak için oluşturuldu ve zamanla çeşitli müzik ve sahne dallarını bünyesinde toplayan bir kuruma dönüştü. Başına önce İstanbul'da yaşayan Fransız uyruklu bir sanatçı getirildi; yeterli görülmeyince Sardunya hükûmetinin tavsiyesiyle davet edilen Giuseppe Donizetti 17 Eylül 1828'de İstanbul'a gelerek şefliğe atandı. Donizetti 1856'daki ölümüne kadar görevde kaldı; yerine İtalyan Callisto Guatelli geldi. İngilizce Wikipedia, 1826'da Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılmasından (Vaka-i Hayriye) sonra Osmanlı askerî bandosunun Batı tarzı bir bandoya dönüştürüldüğünü yazar.

Topluluğun orkestra şefliğine sonradan Osman Zeki Üngör geldi. Türkçe Vikipedi'nin Osman Zeki Üngör maddesine göre Üngör 1880'de İstanbul Üsküdar'da doğdu, 1891'de Mızıka-yı Hümayun'a girdi ve II. Abdülhamid'in dikkatini çekince konser kemancısı olarak yetiştirildi. Birçok Batılı bestecinin keman konçertosunu Türkiye'de çalan ilk Türk kemancı oldu. Saffet Bey'in istifası üzerine 1917'de saray orkestrasının şefliğine atandı.

İlk Avrupa turnesi ve halk konserleri

Osman Zeki Üngör maddesine göre orkestra, 17 Aralık 1917 - 31 Ocak 1918 arasında Viyana, Berlin, Dresden, Münih, Peşte ve Sofya'yı kapsayan bir turneye çıktı; bu, bir Türk orkestrasının ilk Avrupa turnesiydi. Dönüşte Üngör orkestrayı bağımsız bir kadroya kavuşturdu ve topluluk ilk kez saray dışında halka yönelik konserler verdi. Haftalık halk konserleri Tepebaşı'ndaki Union Française Salonu'nda yapılıyordu. Kurtuluş Savaşı yıllarında orkestra padişaha bağlı bir kurum olarak varlığını sürdürdü; saltanat kaldırılınca halifeye bağlandı ve Makam-ı Hilafet Mızıkası adını aldı.

1924: Ankara'ya taşınma

Türkçe Vikipedi'ye göre halifeliğin kaldırılmasından sekiz gün sonra, 11 Mart 1924'te orkestra TBMM'nin karşısındaki binada ilk konserini verdi. Osman Zeki Üngör maddesi bu konseri Ankara tarihindeki ilk senfonik konser olarak anar. Orkestra, 27 Nisan 1924'te Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal'in emriyle Ankara'ya taşındı; İngilizce Wikipedia da aynı tarihi verir. Üngör'ün yönetiminde çalışmalarını sürdüren orkestra, Türk Ocağı'ndaki konserlerin yanı sıra radyo konserlerine de ağırlık verdi.

İngilizce Wikipedia'ya göre orkestranın Ankara'ya taşınmasıyla birlikte, yine Zeki Üngör'ün çabalarıyla 1924'te Musiki Muallim Mektebi kuruldu; bu okul daha sonra Ankara Devlet Konservatuvarı'nın dayanağı oldu. Üngör, okulun ilk öğretim üyesi ve ilk müdürüydü ve bu görevi 1924-1934 arasında on yıl sürdürdü.

1932: Riyaset-i Cumhur Filarmoni Orkestrası

Cumhuriyet döneminin ilk yurt dışı turnesi 1926'da gerçekleşti: Orkestra, Karadeniz gemisindeki Yerli Malı Sergisi'nin Avrupa kıyı kentlerine yaptığı dört aylık geziye katıldı. Türkçe Vikipedi'ye göre 1932'ye kadar Millî Savunma Bakanlığı'na bağlı çalışan orkestra, Zeki Üngör'ün çabalarıyla 1932'de Millî egitim-bakanligi-amerika-birlesik-devletleriEğitim Bakanlığı'na bağlandı ve Riyaset-i Cumhur Filarmoni Orkestrası adını aldı. Bu adla birlikte bando ve orkestra kesin olarak birbirinden ayrıldı. Üngör 1934'te orkestradan ayrıldı; İngilizce Wikipedia'ya göre yerine Ahmet Adnan Saygun şef olarak atandı.

İngilizce Wikipedia, orkestranın ve Ankara Devlet Konservatuvarı'nın, 1930'ların başında Türk hükûmetinin Almanya'da tehlike altındaki çok sayıda müzikolog, besteci ve icracıyı davet etmesiyle başlayan politikaya çok şey borçlu olduğunu yazar; Paul Hindemith, Licco Amar, Ernst Praetorius ve Carl Ebert bunlar arasındadır.

Sonraki dönem

Türkçe Vikipedi'ye göre orkestrada yönetim ve sanat otoritesi 1951'e kadar tek bir şefte toplanmıştı. Sanatçılar o yıl kendi yönetim kurullarını seçti; bu yönetim biçimi 1957'de çıkarılan kuruluş yasasıyla resmîleşti ve orkestra aynı yıl Riyaset-i Cumhur Senfoni Orkestrası adını aldı. Orkestra 2020'ye kadar, kendisine 1961'de tahsis edilen ve 1962'de konser salonuna dönüştürülen, Gençlik Parkı'nın güneyinde Talatpaşa Bulvarı üzerindeki binada çalıştı. 1995-2020 arasında yapılan iki senfonik salonlu CSO Ada Ankara 3 Aralık 2020'de hizmete girdi. Orkestra bugün Kültür ve Turizm Bakanlığı'na bağlıdır.

Kaynaklar hakkında

Orkestranın Osmanlı ve Cumhuriyet dönemi tarihçesi Türkçe Vikipedi'nin Cumhurbaşkanlığı Senfoni Orkestrası maddesinden; Ankara'ya taşınma ve 1932 ad değişikliği tarihleri ile Saygun ve Alman müzisyenler bilgisi İngilizce Wikipedia'nın Presidential Symphony Orchestra maddesinden; turne, ilk Ankara konseri ve Üngör'ün hayatı Türkçe Vikipedi'nin Osman Zeki Üngör maddesinden alınmıştır.