Aydın Savunması (27 Haziran - 4 Temmuz 1919): Efelerin bir haftalık Aydın'ı ve yanan şehir

Menderes vadisinde ilk büyük çatışma

İzmir'in 15 Mayıs 1919'da işgalinden sonra Yunan birlikleri kısa sürede Menderes vadisine ilerledi ve bölgenin merkezi Aydın'ı da işgal etti. Haziran sonunda efelerin ve yerel Kuvâ-yi Milliye gruplarının saldırıları, Yunan birliklerinin bir haftalığına şehri bırakmasına yol açtı; ancak çatışmalar sırasında Aydın'ın büyük bölümü yandı, iki taraftan da çok sayıda sivil öldü. 4 Temmuz'da takviye alan Yunan birlikleri şehri yeniden ele geçirdi. Türkçe Vikipedi bu olayları Aydın Savunması, İngilizce Wikipedia Battle of Aydın adıyla anlatır. Bu konu iki maddeye ve Türkçe Malgaç Baskını ile Yörük Ali Efe maddelerine dayanır.

Aydın'ın işgali

İngilizce maddeye göre Aydın, Batı Anadolu'nun verimli Menderes vadisinin merkez kasabasıydı. Paris Barış Konferansı, Menderes vadisini Yunan işgaline bırakmamıştı; ancak İtalyan donanmasının Kuşadası açığındaki hareketleri, Yunan komuta heyetini bu bölgede ilk nüfuz kuran güç olmaya yöneltti. Madde, İzmir'e 21 Mayıs'ta gelen Yunan Yüksek Komiseri Aristidis Stergiadis'in 23 Mayıs'ta Albay Nikolaos Zafeiriou'nun birliklerine Aydın, Manisa ve Turgutlu'yu işgal emri vermesine izin verdiğini yazar. İşgal bölgesinin sınırları 2 Haziran'da İngiliz Komodor Maurice FitzMaurice bu işle görevlendirilene kadar belirsiz kaldı. Aydın 27 Mayıs 1919'da işgal edildi.

Efeler sahnede

Türkçe Yörük Ali Efe maddesine göre Sultanhisar doğumlu Yörük Ali Efe, Alanyalı Molla Ahmet Efe'nin ölümünden sonra grubun başına geçmişti ve 1919'da Yunan ordusu İzmir'in ardından Aydın ve Nazilli'yi işgal ettiğinde grubuyla dağdan indi. Malgaç Baskını maddesine göre Nazilli'deki Yunan birliklerinin ikmali büyük ölçüde İzmir-Aydın demiryolu ile yapıldığından bölgedeki demiryolu köprüleri stratejik öneme sahipti. Yörük Ali Efe ve arkadaşları Sultanhisar ile Atça arasında, Malgaç deresi üzerindeki demiryolu köprüsünün yanındaki Yunan karakolunu bastı. Bu baskın ve sonrasındaki olaylar bu sitede ayrı bir konuda işlenmiştir.

Malgaç Baskını maddesi, baskından sonra Nazilli'deki yaklaşık bir taburluk Yunan kuvvetinin, Türk taarruzu söylentilerinin artması üzerine 19-20 Haziran gecesi Nazilli'yi aniden boşaltarak Aydın'a doğru çekildiğini yazar.

27 Haziran - 4 Temmuz: Bir haftalık kontrol

Türkçe Aydın Savunması maddesine göre başlarında Yörük Ali Efe'nin bulunduğu efeler, kaçan Yunan kuvvetlerini takip ederek Aydın şehrine girdi ve şehirdeki Yunan birliklerini de geri çekilmek zorunda bıraktı. Efeler Aydın'ın denetimini bir hafta ellerinde tuttu. İngilizce madde, olayları Yunan ordusunun Menderes vadisine ilerleyişi ve yerel Türk düzensiz kuvvetlerinin (Kuvâ-yi Milliye) direnişi olarak tanımlar ve çatışmaların şehrin büyük bölümünün yanmasıyla, iki taraftan da ağır sivil kayıplarla ve geniş bir göçle sonuçlandığını yazar.

İngilizce maddeye göre Türk düzensiz kuvvetleri şehre döndüğünde silahlı yerel halk da çatışmaya katıldı ve çekilen Yunan askerlerine çatılardan ve pencerelerden ateş açtı. Madde, tarihçiler Benny Morris ve Dror Ze'evi'ye dayanarak Yunanların buna karşılık Türk mahallesini ateşe verdiğini, Türk düzensiz kuvvetlerinin de Rum mahallesini yaktığını ve orada kalan halkı katlettiğini aktarır.

Kayıplar: Birbirini tutmayan anlatımlar

Aydın olayları, kayıpların sayısı ve sorumluluk konusunda en tartışmalı olaylardan biridir. İngilizce maddeye göre Türk kaynakları 1.500 ile 3.000 arasında Türk sivilin öldürüldüğünü, yaklaşık 10.000-15.000 Türk sakinin bölgeden kaçtığını ve başta Türk mahallesi olmak üzere şehrin yüzde 80'inin yakılarak yok edildiğini bildirir. Aynı madde, Morris ve Ze'evi'nin soruşturma raporunun yaklaşık 3.000 Aydınlı Rum'un öldürülmesinden ve 800 kadın ile çocuğun iç bölgelere sürülmesinden söz etmediğini yazdığını da aktarır.

Müttefikler Arası Soruşturma Komisyonu

İngilizce maddeye göre Amerikan Amiral Mark L. Bristol başkanlığındaki Müttefikler Arası Komisyon, şehirdeki katliamları soruşturdu. Komisyonun raporu iki tarafı da suçladı, ancak sorumluluğun esas olarak Yunan tarafında olduğu sonucuna vardı. Yunan Başbakanı Eleftherios Venizelos, komisyonu taraflılıkla ve Yunanistan'a savunma fırsatı vermeden suçlamakla eleştirdi; buna karşın suçlu bulunan Yunan askerlerinin cezalandırılmasını sağladı. Yunan gözlemci Albay Aleksandros Mazarakis-Ainian ayrı bir rapor yazdı.

İngilizce madde, bazı güncel araştırmacıların komisyon raporunu Bristol'ün tutumu nedeniyle güvenilmez bulduğunu ve tarihçi Heinz A. Richter'in de raporun Yunan aşırılıklarını abarttığı görüşünde olduğunu aktarır. Böylece olayın bugünkü anlatımı, çağdaş soruşturma raporu ile sonraki tarihçilerin değerlendirmeleri arasında ikiye ayrılır.

Kaynaklar hakkında

Kaynaklar hakkında: Bu konu kayıplar ve sorumluluk bakımından tartışmalıdır. Türkçe Aydın Savunması maddesi kısa bir özettir ve sayı vermez. İngilizce madde ise Müttefikler Arası Komisyon raporunu, Benny Morris ile Dror Ze'evi'nin The Thirty-Year Genocide kitabını, Heinz A. Richter'in çalışmasını ve Türk kaynaklarının verdiği sayıları yan yana aktarır. Bu yazıda sayılar ve suçlamalar yalnız kaynağıyla birlikte verilmiş, hiçbiri kesinleşmiş bilgi olarak sunulmamıştır.

4 Temmuz: Yunan birliklerinin dönüşü

İngilizce maddeye göre General Konstantinos Nider'in gönderdiği takviyelerle Yarbay Stavrianopoulos komutasındaki Yunan birlikleri 4 Temmuz'da Aydın'ı yeniden ele geçirdi. Madde, bu dönüşün İtilaf temsilcisinin açık emrine rağmen Yunan Yüksek Komutanlığı tarafından emredildiğini ve Venizelos'tan Paris'te 2 Temmuz'da alınan talimata dayandığını yazar. Türkçe maddeye göre efeler 4 Temmuz'da takviye almış Yunan birliklerinin dönüşü üzerine dağlara çekildi.

Sonrası

İngilizce maddeye göre Yunan ordusu Aydın'a dönmeden önce Türk halkının çoğu, Türk askerleriyle birlikte İtalyan işgal bölgesine ya da Nazilli-Denizli tarafına sığınmış ve savaşın sonuna kadar orada kalmıştı. Madde, şehirdeki Rum halkının ise öldürüldüğünü ya da Anadolu'nun içlerine götürüldüğünü yazar. Aydın, Türk-Yunan Savaşı'nın sonuna kadar harabe hâlinde kaldı ve 7 Eylül 1922'de Türk ordusu tarafından geri alındı.

Kronoloji

• 27 Mayıs 1919: Aydın'ın işgali
• 16 Haziran 1919: Malgaç köprüsü baskını
• 27 Haziran 1919: Aydın çatışmalarının başlaması
• 4 Temmuz 1919: Yunan birliklerinin Aydın'a dönüşü
• 7 Eylül 1922: Aydın'ın kurtuluşu