#1Bir efenin iki yüzü
Demirci Mehmet Efe, Millî Mücadele'nin Aydın-Nazilli-Denizli cephesindeki en tanınmış efelerinden biridir. Aynı zamanda, Ankara Hükûmeti'nin düzenli ordu kurma çabasına karşı çıktığı için üzerine kuvvet gönderilen ilk Kuvâ-yi Milliye önderlerinden biridir. Türkçe Vikipedi'nin Kuvâ-yi Milliye maddesi bunu şöyle özetler: Düzenli orduya geçilirken bazı Kuvâ-yi Milliyeciler isyan etti; Demirci Mehmet Efe Ayaklanması Birinci İnönü Muharebesi'nden önce, Çerkez Ethem Ayaklanması ise ondan sonra bastırıldı. Bu konu, Demirci Mehmet Efe'nin hayatını ve 1920 sonundaki olayları Türkçe Vikipedi'nin Demirci Mehmet Efe, Demirci Mehmet Efe Ayaklanması ve Refet Bele maddelerine dayanarak anlatır.
Pirlibey'den efeliğe
Türkçe maddeye göre Demirci Mehmet Efe 1885'te Nazilli'nin Pirlibey köyünde doğdu. "Demirci" lakabını babasının mesleğinden aldı. Askerliğini İzmir'deki 5. Depo Alayı'nda demirci olarak yaparken bir yüzbaşıdan dayak yemesi üzerine firar etti. Köyüne döndükten sonra rahat durmayınca Çakırcalı Mehmet Efe tarafından Ödemiş'in Fata köyüne imam olarak gönderildi. Çakırcalı'nın ölümünden sonra Yörük Ali Efe'nin çetesine katıldı; madde, cesareti ve gözüpekliği sayesinde çete içinde önemli bir yer edindiğini ve kısa zamanda Aydın ve Ödemiş yöresinde güçlü bir efe olduğunu yazar.İzmir'in işgalinden sonra
Türkçe maddeye göre İzmir'in işgalinden sonra Demirci Mehmet Efe, Balkıcalı Hacı İbrahim Efe ile birlikte 11 Temmuz'da resmen Kuvâ-yi Milliye'ye katıldı ve kendisine "Umum Aydın ve Havalisi Kuvâ-yi Milliye Kumandanı" unvanını uygun gördü. Madde, çetesinin giderlerini karşılamak için yaptığı eylemleri de sayar: Ziraat Bankası Bozdoğan Şubesi'nin soyulması, Derviş Ağa'nın oğlunun kaçırılıp toplam 5.000 lira fidye alınması ve İstanbul Hükûmeti'nin Nazilli'de teftişe çıkan Jandarma Genel Komutanı'nın rehin alınması. Komutan, ancak Demirci'nin mühimmat isteği yerine getirildikten sonra serbest bırakılmıştı.Dikkat: yanlış bilinen
Katılış yılı ve bazı ayrıntılar: Türkçe madde 11 Temmuz tarihini yıl belirtmeden verir; bağlam İzmir'in işgal edildiği 1919 yazına işaret eder, ancak yıl maddede açıkça yazılı değildir. Firarına yol açan yüzbaşının kimliği, fidye ve rehine olaylarının tarihleri de maddede ayrı bir kaynakla gösterilmemiştir. Bu bilgiler yalnızca Türkçe maddeye dayanır.
Refet Bey ve Celal Bayar
Türkçe Vikipedi'nin Refet Bele maddesine göre Ali Fuat Paşa, efelerin yönettiği Aydın Kuvâ-yi Milliyesi'ne bir komutan gerektiğini düşünerek bu göreve Refet Bey'i önerdi; Heyet-i Temsiliye de onu Aydın ve Salihli cephesine gönderdi. Refet Bey "Nazilli Komutanı Servet Bey" kod adıyla Nazilli'ye yerleşti. Madde, Refet Bey'in Demirci Mehmet Efe'nin Mustafa Kemal Paşa'ya ve Heyet-i Temsiliye'ye karşı tereddütlerini giderdiğini ve Kuvâ-yi Milliye taraftarı olmayan danışmanlarını görevden almasını sağladığını yazar. Türkçe Vikipedi'nin Celal Bayar maddesi de "Galip Hoca" takma adıyla dolaşan Celal Bayar'ın Denizli cephesinde Demirci Mehmet Efe'ye danışmanlık yaptığını belirtir.Türkçe Vikipedi'nin Milne Hattı maddesi, Demirci Mehmet Efe'nin bu dönemdeki tavrını gösteren bir söz aktarır: Denizli yöresindeki Efe, Müttefiklerin çizdiği bu hattı "Biz Osmanlı Devleti'nin isteği ve izni ile millî harekete girişmedik, kendiliğimizden ayaklandık" diyerek tanımamıştı.
1920 sonbaharı: düzenli ordu sorunu
Türkçe Vikipedi'nin Mustafa Kemal Atatürk maddesine göre Ankara Hükûmeti'nin batı cephesindeki düzenli birlikleri zayıftı ve hükûmet çetelere bağımlıydı. 16 Mayıs 1920'de bütün milislerin düzenli orduya katılmasını ve giderlerinin savunma bütçesinden karşılanmasını öngören bir yasa çıkarılmıştı; ancak Çerkez Ethem ve Demirci Mehmet Efe bağımsız davranmayı yeğliyordu. Demirci Mehmet Efe Ayaklanması maddesi, Yunan kuvvetlerinin kısa sürede Bursa-Uşak-Sarayköy hattına ulaşmasının düzenli ordunun yetersizliğine bağlandığını ve Ankara Hükûmeti'nin 9 Kasım 1920'de Batı Cephesi'ni ikiye ayırma kararı aldığını yazar. Bu karar, millî kuvvetlerin de ordu bünyesine alınmasını öngörüyordu.Maddeye göre bu karar gereği Güney Cephesi komutanı Albay Refet Bey, Demirci Mehmet Efe'den 300 adamından kurulacak bir süvari alayının komutanı olarak düzenli orduya katılmasını istedi. Savaşabilecek durumdaki diğer adamları ihtiyat birlikleri olarak orduya katılacak, savaşamayacak olanlarla suç işlemiş olanlar terhis edilecekti. Demirci Mehmet Efe teklifi önce kabul etti, sonra reddetti.
Dikkat: yanlış bilinen
Kararın tarihi ve Çerkez Ethem'in rolü: Demirci Mehmet Efe Ayaklanması maddesi Batı Cephesi'nin ikiye ayrılması kararını 9 Kasım 1920'ye koyar. Demirci Mehmet Efe maddesi ise "TBMM Hükümeti'nin 9 Aralık 1920 tarihinde aldığı bir karar"dan, Afyonkarahisar dolaylarındaki Atlı Takip Kuvvetleri'nin düzenli orduya süvari birlikleri olarak katılmasını öngören bir karardan söz eder. İki karar aynı karar olmayabilir; tarihler doğrulanamamıştır. Çerkez Ethem'in etkisi konusunda da ayaklanma maddesi temkinlidir: reddetmede Çerkez Ethem'in "rol oynadığı ifade edilmektedir" der ve Ethem'in onu birleşmeye çağırıp adamlarına ayda kırkar lira maaş vaat ettiğini yazar. Refet Bele maddesi ise Refet Bey'in, Demirci'nin Çerkez Ethem'le mektuplaştığını Genelkurmay'a bildirdiğini anlatır.
11-18 Aralık 1920: İğdecik baskını
Ayaklanma maddesine göre Demirci Efe'nin kuvvetleri Isparta-Burdur hattının hemen kuzeyindeydi; 800 kişi kadardılar ve yarıya yakını süvariydi. Albay Refet Bey, Mustafa Kemal Paşa'nın onayını aldıktan sonra harekete geçti. 11 Aralık gün batımında süvari birlikleri Afyonkarahisar'dan güneye yürüyüşe başladı; ileri harekât gece yürüyüşleriyle sürdü. Albay Mehmet Şefik Bey 14 Aralık'ta Demirci Mehmet Efe'nin bulunduğu İğdecik köyüne gelmiş, onu düzenli orduya katılmaya ikna etmeye çalışıyordu. 16 Aralık 1920 sabahı İğdecik basıldı. Refet Bele maddesi baskını 700 kişilik bir kuvvetin 800 kişilik Efe birliğine karşı yaptığını yazar.Baskın sırasında Efe'nin bazı kuvvetleri Isparta'ya kadar olan köylere dağılmıştı; harekât bu köylerin basılması ve kaçakların yakalanmasıyla sürdü. Demirci Efe 80 kişilik bir kuvvetle Uluborlu yönüne çekildi. 18 Aralık 1920'ye kadar 700 adamı teslim alındı; yaşları uygun olanlar birliklere sevk edildi, diğerlerine bir belge verilerek terhis edildiler. Refet Bele maddesi, Refet Bey'in 1956'da İğdecik baskınını yapan Şerif Bey'le yaptığı söyleşide "8 senelik arkadaşını" öldürmek istemediğini anlattığını aktarır.
30 Aralık 1920: Teslim
Ayaklanma maddesine göre Demirci Efe'nin Acıpayam üzerinden Tavas'a gittiği biliniyordu. Refet Bey 20 Aralık'ta ana kuvvetleriyle Afyonkarahisar'a dönerken Jandarma Yüzbaşı Nuri Bey komutasındaki bir süvari müfrezesi Tavas üzerine yürüdü ve bir süre dağlarda Efe'nin kuvvetlerini izledi. 30 Aralık 1920'de Nuri Bey Demirci Efe ile görüşme fırsatı buldu ve bu görüşme sonunda Efe adamlarıyla birlikte Ankara Hükûmeti'ne teslim oldu. Demirci Mehmet Efe maddesine göre Efe, Nazilli'nin Dualar köyüne yerleşti; yanına, çok güvendiği Nuri Bey'in seçtiği 50 kişilik bir muhafız kuvveti bırakıldı.Dikkat: yanlış bilinen
Teslim mi, tutuklama mı? Ayaklanma maddesi ve Demirci Mehmet Efe maddesi, Efe'nin 30 Aralık 1920'de görüşme sonucunda teslim olduğunu yazar. Türkçe Vikipedi'nin Mustafa Kemal Atatürk maddesi ise Refet'in Konya'daki bir ayaklanmayı bastırdıktan sonra Demirci Mehmet Efe'nin üzerine yürüdüğünü ve onu "30 Aralık'ta tutukladığını" söyler. Tarih konusunda kaynaklar uyuşur; olayın niteliği farklı anlatılır. Teslimden sonra Efe'nin yanında 50 kişilik muhafız bırakılması, tutuklama anlatımıyla bağdaşmamaktadır. İngilizce Vikipedi'deki ayaklanmalar listesi ise olayı 1 Aralık - 30 Aralık 1920 arasına yerleştirir.
Sonraki yıllar
Demirci Mehmet Efe maddesi, Efe'nin hayatının geri kalanı hakkında çok az bilgi verir: Dualar köyüne yerleşmiş, 1961'de Aydın'a geçmiş ve aynı yıl Aydın'da ölmüştür. Türkçe Vikipedi'nin Düzenli ordu maddesi olayın daha geniş sonucunu şöyle özetler: Düzenli ordunun kuruluşu sırasında devlet otoritesi altına girmek istemeyen Kuvâ-yi Milliye birliklerinin en önemlileri Çerkez Ethem ile Demirci Mehmet Efe kuvvetleriydi; bu birlikler başarılı olamadı ve 1921 başlarında Kuvâ-yi Milliye birlikleri büyük ölçüde düzenli birliklere dönüştürüldü.Kronoloji
- 1885: Nazilli'nin Pirlibey köyünde doğdu
- 15 Mayıs 1919: İzmir'in işgali
- 11 Temmuz (1919 olması olası): Kuvâ-yi Milliye'ye resmen katıldı
- 16 Mayıs 1920: Milislerin düzenli orduya katılması yasası
- 9 Kasım 1920: Batı Cephesi'nin ikiye ayrılması kararı
- 11 Aralık 1920: Refet Bey'in süvarileri Afyonkarahisar'dan yola çıktı
- 16 Aralık 1920: İğdecik baskını
- 18 Aralık 1920: 700 adam teslim alındı
- 30 Aralık 1920: Efe teslim oldu
- 1961: Aydın'da öldü
Kaynaklar
- Vikipedi, Demirci Mehmet Efe maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, Demirci Mehmet Efe Ayaklanması maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, Refet Bele maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, Mustafa Kemal Atatürk maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, Düzenli ordu maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, Milne Hattı maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, Celal Bayar maddesi (tr.wikipedia.org)