Abdülhak Hâmit Tarhan (1852-1937): "Şair-i Azam", Damat Ferit ile Paris sefareti, Maçka Palas'taki daire ve Zincirlikuyu

Abdülhak Hâmit Tarhan, Tanzimat'tan Cumhuriyet'e uzanan ömrüyle Türk edebiyatında "Şair-i Azam", yani Büyük Şair sıfatıyla anılır. Vikipedi'ye göre Cumhuriyet döneminde Atatürk, düzenlediği yemeklerde, Tarih Kurumu ve Dil Kurumu toplantılarında onu ayağa kalkarak "üstad" diye selamlamış, ona yer vermiş ve hürmet göstermiştir; 1937'deki ölümünde de Atatürk'ün emriyle ulusal cenaze töreni yapıldı. Bu yazı Vikipedi'nin Abdülhak Hâmit Tarhan maddesine dayanır.

Bebek'teki Hekimbaşı Yalısı

Vikipedi'ye göre Abdülhak Hâmit 2 Ocak 1852'de İstanbul'da, Bebek'teki Hekimbaşı Yalısı'nda köklü bir ulema ailesinin ferdi olarak doğdu. Babası tarihçi ve diplomat Müverrih Hayrullah Efendi, annesi Kafkasya'dan getirilmiş bir cariye olan Münteha Hanım'dı. Ailenin dört çocuğundan üçüncüsüydü.
Kaynağa göre Bebek'teki mahalle mektebinden sonra bir süre Rumelihisarı Rüştiyesi'ne devam etti, ardından evde özel derslerle yetişti; hocalarından Hoca Tahsin Efendi'nin üzerinde büyük etkisi oldu. On yaşındayken ağabeyi Nasuhi ile birlikte, eğitim sistemini incelemek üzere Paris'te bulunan babasının yanına gönderildi. Vikipedi, gördüğü tek düzenli öğrenimin Paris'teki bir buçuk yıllık tahsil olduğunu yazar.

Tahran, Edirne ve ilk oyunlar

Vikipedi'ye göre babasının ölümünden sonra 1867'de İstanbul'a dönen Hâmit, Maliye ve Şûrâ-yı Devlet Mektubî kalemlerinde memuriyete başladı ve burada Ebüzziya Tevfik, Samipaşazade Sezai gibi edebiyatçılarla arkadaşlık etti. 1873'te Recaizade Ekrem ile tanıştı ve onu "ikinci üstadı" saydı; birinci üstadı, dönemin genç yazarlarını etkisi altına alan Namık Kemal'di. İlk eseri Tahran hatıralarını anlatan "Macera-yı Aşk"tır.

Kaynağa göre 1874'te Edirne'de ağabeyinin konağında Pirizade ailesinden on üç yaşındaki Fatma Hanım ile evlendi. Ahmet Vefik Paşa'nın, içinde atasözleri bulunan bir oyun yazması önerisine uyarak Edirne'de "Sabr ü Sebat" oyununu yazdı; "İçli Kız", "Duhter-i Hindu" ve "Nazife" gibi eserler bunu izledi.

Paris sefareti ve Ferit Bey

Vikipedi'ye göre Hâmit, Hariciye mesleğini seçerek 1876'da Paris Büyükelçiliği ikinci kâtibi olarak Fransa'ya gitti. Paris'in eğlence hayatında geçirdiği iki yılı "Divaneliklerim yahut Belde" adlı kitapta topladı; kaynak, on yedi şiir içeren bu kitapta hayatı ve gerçek dünyayı anlatmasının Hâmit'in şiire getirdiği yenilik olduğunu yazar. Madde, Paris yıllarında Hâmit'in Paris yıllarında, sonradan Damat Ferit Paşa olarak tarih sahnesine çıkacak Ferit Bey ile arkadaşlık ettiğini de kaydeder. Mütareke döneminin sadrazamı Damat Ferit'in, Mustafa Kemal'in Anadolu'daki hareketine karşı yürüttüğü siyaset sitede ayrı bir konuda anlatılmıştır.

Vikipedi'ye göre Hâmit Paris'te Racine, Corneille, Victor Hugo, Lamartine ve Musset'yi okudu, "Nesteren" ve "Tarık" oyunlarını yazdı. 1878'de Fransa'da yayımlanan "Nesteren", biri halkça sevilen öbürü sevilmeyen iki kardeş hükümdarın kavgasını anlattığı için V. Murat ile II. Abdülhamid'in durumuna benzetildi ve sarayda kuşku uyandırdı.

Bombay, Fatma Hanım'ın ölümü ve "Makber"

Vikipedi'ye göre Hâmit 1881'de Poti şehbenderliğine, birkaç ay sonra Yunanistan'ın Golos şehrine atandı; 1883'te hasta karısına havasının iyi geleceğini düşünerek Bombay konsolosluğunu kabul etti. Fatma Hanım'a verem teşhisi konunca aile İstanbul'a dönmek üzere yola çıktı; kaynağa göre Fatma Hanım İstanbul'a varamadan, Beyrut'ta vali olan Nasuhi Bey'in konağında 1885'te öldü. Hâmit İstanbul'da kendini edebiyata verdi ve karısıyla ilgili "Ölü", "Bunlar O'dur" ve "Hacle" eserlerini yayımladı. Madde, Hâmit'in yıllar sonra ikinci eşi için de "Makber"e benzer bir eser yazmayı düşündüğünü kaydeder.

Londra, Lahey ve Brüksel

Vikipedi'ye göre Hâmit 1886 sonunda Londra'ya gitti ve bu kenti çok sevdi; İngiltere'yi "yarı vatan" edindi. "Finten" ile birlikte basım izni için İstanbul'a gönderdiği "Zeynep" oyununda "devlet ve hanedanla eğlendiği" sonucuna varılınca görevinden alındı; II. Abdülhamid'e edebiyatla uğraşmayacağına söz veren bir dilekçe yazdıktan sonra Londra'daki görevine dönebildi. 1890'da İngiliz Nelly Hanım ile evlendi, 1895'te Lahey, iki yıl sonra yeniden Londra'da elçilik müsteşarı oldu. 1906'da Brüksel Büyükelçiliği'ne atandı. Nelly Hanım 1911'de veremden öldü.

Lüsyen Hanım, Ayan Meclisi ve Viyana

Vikipedi'ye göre ağabeyi Nasuhi Bey'in 1912'deki ölümünün ardından Hâmit'in işine son verildi; aynı yıl on sekiz yaşındaki Belçikalı Lüsyen (Lucienne) ile evlenip İstanbul'a döndü. Kendisine önerilen Maarif Nazırlığını kabul etmedi; Meclis-i Ayan üyeliğine getirildi ve bir süre sonra meclis başkanı oldu. Birinci Dünya Savaşı sonunda eşiyle Viyana'ya gitti ve orada sıkıntılı, parasız günler geçirdi.

Cumhuriyet'in "üstad"ı

Vikipedi'ye göre Hâmit 1920'de Lüsyen Hanım'dan dostça ayrıldı; Lüsyen Hanım 1927'de bir İtalyan kontuyla evliliğini ve kontes unvanını bırakıp Hâmit'e döndü. 1922'de "Ruhlar", 1923'te "Garam", 1924'te "Yabancı Dostlar" yayımlandı; 1925'te 73. doğum yıl dönümü Galatasaray Lisesi'nde Samipaşazade Sezai ve Halid Ziya'nın da bulunduğu bir törenle kutlandı. Kaynağa göre 1929 ara seçiminde TBMM III. Dönem İstanbul milletvekili olarak meclise girdi ve IV. ve V. dönemlerde de İstanbul milletvekilliğini sürdürdü.

Atatürk'ün Hâmit'e gösterdiği saygı, Vikipedi'de somut sahnelerle anlatılır: yemeklerde, Türk Tarih ve Türk Dil kurumlarının toplantılarında Atatürk onu ayağa kalkarak "üstad" diye selamlıyor ve ona yer veriyordu. Tanzimat'ın şairinin Cumhuriyet meclisinde milletvekili olması, Atatürk'ün eski kuşağın edebî mirasını yeni devletle bağlamak istemesinin bir göstergesi olarak okunabilir.

12 Nisan 1937: Zincirlikuyu'nun ilk mezarı

Vikipedi'ye göre Abdülhak Hâmit 12 Nisan 1937'de Maçka Palas'taki dairesinde 85 yaşında öldü. Mustafa Kemal Atatürk'ün emriyle ulusal cenaze töreni düzenlendi ve Zincirlikuyu Mezarlığı'na defnedilen ilk kişi oldu. Atatürk'ün ölümünden bir buçuk yıl önce gerçekleşen bu tören, Cumhuriyet'in bir edebiyatçıya devlet eliyle gösterdiği ilk büyük saygı gösterilerinden biri olarak hatırlanır.