Lozan Antlaşması 2023'te mi bitti? "100 yıllık süre", "gizli maddeler" ve bor madenleri iddiası kaynaklarda ne diyor

2010'lu yıllarda yaygınlaşan bir iddiaya göre Lozan Antlaşması 100 yıllık bir süreyle imzalanmıştı, metne ekli "gizli maddeler" Türkiye'nin bor ve petrol çıkarmasını yasaklıyordu ve 2023'te süre dolunca Türkiye bu madenleri kullanarak hızla zenginleşecekti. 2023 geldi ve geçti. Bu konu iddianın ne olduğunu ve kaynakların antlaşma hakkında ne söylediğini yan yana koyar.

İddianın kendisi

Türkçe Vikipedi'nin Lozan Antlaşması maddesi bu iddiayı "Komplo teorileri" başlığı altında anlatır: İslamcı çevrelerce antlaşmayla ilgili pek çok komplo teorisi ortaya atılmıştır; antlaşmanın 100 yıl süreli yapıldığı iddiası bunlardan biridir. Madde, antlaşmaya ekli gizli maddelerde Türkiye'nin başta bor ve petrol olmak üzere madenlerini çıkarmasının yasaklandığının iddia edildiğini, iddiaya göre sürenin 2023'te dolacağını ve Türkiye'nin bundan sonra madenleri çıkarıp ihraç ederek gelişmiş ülke statüsüne geçeceğini aktarır. İngilizce Wikipedia da aynı başlığı kullanır ve bu teorilerin savaş sonrası Türk yönetimini itibarsızlaştırmak için üretildiğini yazar. Madde, 2010'larda taraftar bulan ve antlaşmanın 2023'te sona ereceğini, Türkiye'nin bor ile petrol çıkarmasına izin verileceğini söyleyen teorinin gerçekleşmiş görünmediğini kısa bir cümleyle not eder.

Antlaşma ne zaman, kimlerle imzalandı?

Türkçe Vikipedi'ye göre Lozan Antlaşması 1922-1923'te Lozan Barış Konferansı'nda görüşüldü ve 24 Temmuz 1923'te İsviçre'nin Lozan şehrindeki Beau-Rivage Palace'ta imzalandı. İmzacılar arasında Britanya İmparatorluğu, Fransa, İtalya, Japonya, Yunanistan, Yugoslavya ve Romanya vardı; özgün metinler İngilizce ve Fransızca hazırlandı. Görüşmeler 20 Kasım 1922'de başladı, 4 Şubat 1923'te kesildi, 23 Nisan 1923'te yeniden başladı. Türk heyetinin başında İsmet Paşa vardı.

Onay ve yürürlük: Gizli bir ek nerede olurdu?

Türkçe Vikipedi'ye göre antlaşma, uluslararası antlaşmaların meclislerce onaylanmasını gerektiren yasalar uyarınca taraf ülkelerin meclislerinde görüşüldü. Türkiye 23 Ağustos 1923'te, Yunanistan 25 Ağustos 1923'te, İtalya 12 Mart 1924'te, Japonya 15 Mayıs 1924'te, Birleşik Krallık 16 Temmuz 1924'te onayladı. Antlaşma, onay belgelerinin Paris'e iletilmesinden sonra 6 Ağustos 1924'te yürürlüğe girdi. Yani metin yedi ayrı ülkenin meclis süreçlerinden geçti. Kaynaklarda bu süreçlerle ilgili gizli bir ekten söz eden bir kayıt yoktur; ikisi de gizli madde anlatımını yalnızca komplo teorisi başlığı altında ele alır.

Antlaşmada neler var?

Türkçe Vikipedi'nin özetine göre antlaşma sınırları, adaları, kapitülasyonları, azınlıkları, savaş tazminatlarını, Osmanlı borçlarını, Boğazları, yabancı okulları ve patrikhaneyi düzenledi. Kapitülasyonların tamamı kaldırıldı. Türk-Yunan sınırı Mudanya'da çizildiği gibi kabul edildi; Karaağaç istasyonu ve Bosnaköy savaş tazminatı karşılığı Türkiye'ye verildi. Osmanlı borçları Osmanlı'dan ayrılan devletler arasında paylaştırıldı ve Türkiye'ye düşen bölüm taksitlerle ödenecekti. Musul konusunda anlaşma sağlanamadı; madde bunun Birleşik Krallık ile Türkiye arasında görüşüleceğini ve Musul Sorunu'na dönüştüğünü yazar. Madenlerin çıkarılmasını yasaklayan bir hüküm madde özetinde yer almaz.

Değişen hükümler süreyle değil, yeni antlaşmayla değişti

Lozan'ın bazı hükümleri gerçekten değişti, ama bir "süre dolması" ile değil. Türkçe Vikipedi'ye göre Boğazlar görüşmelerde en çok tartışılan konuydu ve geçici bir çözüme bağlandı: Boğazların iki yakası askersizleştirildi, başkanı Türk olan uluslararası bir kurul kuruldu ve Türk askerinin bölgeye girişi yasaklandı. Madde, bu hükmün 1936'da imzalanan Montrö Boğazlar Sözleşmesi ile değiştirildiğini yazar. Yani antlaşmanın değiştirilmesi açık bir diplomatik süreçle, yeni bir sözleşmeyle oldu.

Bor: 2023'ü beklemeyen bir maden

İddianın en kolay sınanabilecek kısmı bordur. Türkçe Vikipedi'nin Eti Maden İşletmeleri maddesine göre kurum, 1935'te Türk doğal kaynaklarının çıkarılmasını finanse etmek için kurulan Etibank olarak doğdu; bugün bor minerallerini ve türevlerini çıkaran kamu kurumudur. Madde, dünyanın bilinen bor yataklarının yüzde 72'sine sahip olan Türkiye'de bor madenciliğinin devlet tekelinde olduğunu ve Eti Maden'in 2012'de küresel borat üretiminin yüzde 47'sini gerçekleştirerek ana rakibi Rio Tinto'yu geçtiğini yazar. Bor maddesi de Türkiye'yi bor minerallerinin en büyük üreticisi olarak tanıtır ve Eti Maden'in küresel talebin yaklaşık yarısını karşıladığını belirtir. Kısacası Türkiye 2023'ten onlarca yıl önce bor çıkarıyor ve ihraç ediyordu.