Amman muharebeleri (Mart ve Eylül 1918): Hicaz Demiryolu'nun on kemerli köprüsü, Cemal Küçük Paşa'nın savunması ve Ürdün

Ürdün Nehri'nin doğusundaki Amman, 1918'de Filistin cephesinin en kritik noktalarından biriydi. İngilizce Wikipedia'ya göre Osmanlı 4. Ordusu'nun karargâhı Amman'daydı; 7. Ordu Nablus'ta, 8. Ordu Tulkerim'de, başkomutanlık ise Nasıra'da bulunuyordu. İngilizler bu kente iki kez yöneldi: Mart 1918'deki ilk akın Osmanlı-Alman savunması karşısında geri püskürtüldü; Eylül 1918'deki ikinci saldırı ise Filistin cephesinin genel çöküşü sırasında kenti düşürdü. Bu konuda ağırlık, Osmanlı savunmasının başarıyla sonuçlandığı Mart muharebesindedir.

Kudüs'ten sonra Ürdün Vadisi

İngilizce Wikipedia'ya göre İngilizler 1917-1918 kışında Mugar Sırtı ve Kudüs zaferleriyle kazandıkları toprağı pekiştirdi. Şubat 1918'de Eriha alındı, Ürdün Vadisi'nin işgali başladı. Mart 1918'de Avustralyalı, İngiliz ve Yeni Zelandalı yüzücüler ateş altında hızlı akan Ürdün Nehri'ne halat geçirmeyi birkaç denemeden sonra başardı; ardından duba köprüler kuruldu ve 21-23 Mart arasında doğu kıyıda bir köprübaşı oluşturuldu. Tümgeneral John Shea'nın piyade ve atlı kuvveti nehri geçerek doğudaki yaylalara tırmandı; orta koldaki piyade Şuneyt Nimrin mevziini ve tepelerdeki Es Salt kasabasını 24-25 Mart'ta ele geçirdi.

Hedef: Hicaz Demiryolu

İngilizce maddeye göre atlı kolların amacı Amman'ı uzun süre tutmak değil, Eriha'nın 48 kilometre doğusundaki yüksek yaylada Amman'ın kuzeyinde ve güneyinde Hicaz Demiryolu'nu uzun kesimler hâlinde, tünelleri ve kentin yakınındaki On Kemerli Köprü dahil havaya uçurarak ana ikmal hattını kesmekti. Türkçe İkinci Amman maddesi, Amman tren istasyonunun kentin iki mil uzağında, Amman Vadisi boyunca uzandığını, istasyonun güneyinde on kemerli bir viyadük ve 141 metre uzunluğunda bir demiryolu tüneli bulunduğunu yazar. Aynı madde, Ürdün Vadisi'ndeki İngiliz kuvvetiyle karşı karşıya kalan 4. Ordu'nun bütün ikmal ve takviyesinin Amman üzerinden geldiğini, Hicaz Demiryolu'nun 4. Ordu, Amman ve Maan garnizonları ile güney Hicaz garnizonları için çekilme hattı olduğunu belirtir.

Savunma: Asım Bey ve hücum bölükleri

İngilizce Wikipedia'ya göre Şuneyt Nimrin, Es Salt ve Amman'ı savunan kuvvetin komutanı Yarbay Asım Bey'di. Bu kuvvette 3. Hücum Bölüğü, üç piyade taburu, Alman 703. Piyade Taburu ve bazı makineli tüfek, süvari ve topçu birlikleri vardı. Madde, Alman "fırtına birlikleri" örneğinde kurulan bu hücum müfrezelerini ayrıntılı anlatır: bir piyade bölüğü (yaklaşık 100 kişi), bir istihkâm takımı ve yedi hafif makineli tüfek ekibinden oluşuyor, subayları tümen kurmayınca seçiliyor ve dört hafta Alman usulü eğitim görüyordu. Zamanla 300-350 kişilik hücum taburlarına dönüştüler. 3. Hücum Bölüğü Şubat 1918 sonunda kurulmuştu.

27 Mart'ta Amman'ı savunan Osmanlı-Alman garnizonu 2.150 tüfek, 70 makineli tüfek ve on toptan oluşuyordu. 4. Ordu Komutanı Cemal Küçük Paşa (Mersinli Cemal Paşa) 28 Mart'ta gelip savunmanın komutasını üstlendi.

27-30 Mart: Amman önünde dört gün

İngilizce maddeye göre Shea'nın kuvveti 26 Mart'ta korkunç hava koşulları yüzünden geciktiği için Osmanlı tarafına savunmayı güçlendirecek bol zaman kaldı. Saldırı 27 Mart'ta başladı ve 30 Mart'a kadar sürdü. Bu sırada zarar görmemiş Hicaz Demiryolu üzerinden kuzeyden durmadan Alman ve Osmanlı takviyesi geldi. Saldırıyı Anzak Atlı Tümeni'nin iki tugayı ile yaya savaşan İmparatorluk Deve Kolordusu Tugayı yaptı; Es Salt'tan yola çıkan 181. Tugay'ın iki taburu Suveylih yakınında Çerkezlerle Araplar arasındaki yerel çatışmalar yüzünden gecikti. Bir İngiliz atlı topçu bataryası ancak muharebenin son günü yetişebildi.

Bu sırada Nablus'taki 7. Ordu'dan 46. Tümen'in 145. Alayı, 1.800 tüfek ve kılıçla 29 Mart öğleden sonra Ürdün'ü Cisr ed-Damiye'de geçerek İngilizlerin kuzey kanadına saldırdı. İngilizce maddeye göre bu karşı saldırı Es Salt ve Amman'a giden ikmal hattı için çok ciddi bir tehditti; alay Es Salt'ın kuzeyindeki Kufr Huda tepelerini aldı ve 30-31 Mart gecesi Es Salt'ı sıkıştırmaya başladı.

Geri çekiliş ve mülteciler

İngilizce Wikipedia'ya göre iki tümenin toplam kaybı 1.200 ile 1.348 arasındaydı: 60. (Londra) Tümeni 347'si yaralı 476, Anzak Atlı Tümeni 551'i yaralı 724 kayıp verdi. 30 Mart'ta saldırının sürdürülemeyeceği anlaşıldı. Yeni Zelanda tugayı 30-31 Mart gecesi Amman Vadisi'ni geri geçti; uzun bir deve, at ve asker kolu 13 kilometrede yaklaşık 1.200 metre inen dağ yolundan çamur içinde aşağı indi. Es Salt'tan binlerce Ermeni ve bedevi mülteci, eşyalarını sırtlarında ya da arabalarda taşıyarak çekilen kollara katıldı.

Çekilme 2 Nisan akşamı tamamlandı; İngilizler Gureniye ve Mahadet Hacla'da köprübaşı bıraktı. Shea'nın kuvveti 20'si subay 700 esir, dört sahra topu ve 10 makineli tüfek getirdi. Osmanlı ve Alman birlikleri Amman yolunda iki seyyar mutfak, 26 kamyon, beş otomobil ve çok sayıda at arabası bıraktı. Asım Bey 24. Hücum Bölüğü ve 3. Süvari Tümeni'nin 8. ve 9. alaylarıyla takibe geçti; 4 ve 11 Nisan'da yeni karşı saldırılar yapıldı.

Eylül 1918: İkinci Amman

Türkçe Vikipedi'ye göre İkinci Amman Muharebesi, 25 Eylül 1918'de, Megiddo taarruzu olarak bilinen büyük İngiliz saldırısının bir parçası olan Üçüncü Trans-Ürdün harekâtında yaşandı. Bu kez General Chaytor'un kuvvetleri 22 Eylül'de Nablus'tan Es Salt'a giden yolu kesti, Cisr ed-Damiye köprüsünü aldı, Şuneyt Nimrin ve Es Salt'taki garnizonları düşürdükten sonra Amman'ı savunan 4. Ordu'nun 8. Kolordu artçılarına saldırarak kenti ele geçirdi. Madde, 4. Ordu'nun o sırada Cemal Mersinli Paşa komutasında 74 topla desteklenen 6.000 piyade ve 2.000 süvariden oluştuğunu yazar. Ardından Amman'ın güneyinde Hicaz Demiryolu üzerinde bulunan 2. Kolordu'ya bağlı kuvvetler Ziza'da teslim oldu ve bölgedeki askerî harekât fiilen sona erdi.

Mart'ta altı ay daha dayanan Amman, Eylül'de bir haftadan kısa sürede düştü. Aradaki fark, Filistin cephesinin batısında Şaron ve Nablus'ta 7. ve 8. orduların dağılmasıydı. Osmanlı ordusunun Suriye'deki son çekilişi bu yenilginin ardından başladı.