"Saldırganın tarifi antlaşması": 1 Kasım 1933 Meclis açış konuşmasında Yunanistan ile İçten Anlaşma, Romanya, Yugoslavya

Onuncu yılın ertesi günleri

1 Kasım 1933'te Meclis'in dördüncü dönem üçüncü yasama yılını açan Gazi Mustafa Kemal, Cumhuriyet'in onuncu yıl kutlamalarının üzerinden henüz üç gün geçmişken kürsüdeydi. Konuşma bu yüzden kutlamaların anılmasıyla başlar: "Bu yıl Cumhuriyetin onuncu yılını kutlamakla mutluluk duyduk." Mustafa Kemal geçen on yılı "gelecek dönemler için bir başlangıçtan başka bir şey" saymaz, ama eski dönemlerin tarihi karşısında bu on yılın "eşi görülmeyen bir diriliş" olduğunu söyler.

Bu Meclis konuşması, 29 Ekim 1933'te okunan Onuncu Yıl Nutku ile karıştırılmamalıdır. Nutuk halka yönelik kısa ve coşkulu bir metindi; 1 Kasım konuşması ise TBMM arşivinde "IV. Dönem 3. Yasama Yılını Açış Konuşması" olarak saklanan ve ağırlığı dış politikaya verilmiş bir hükümet programıdır. Metnin yarısından fazlası Balkanlar ve Orta Avrupa ile yapılan antlaşmalara ayrılmıştır.

Ekonomi, ziraat ve üniversite

Konuşmanın iç bölümü kısadır. Mustafa Kemal "ekonomik düzenimizin kurulması gerekliliği" her gün daha ivedi hale gelirken tarım ürünlerindeki gelişmenin milleti "oldukça rahat" bir duruma soktuğunu söyler. Bu bölümde yeni bir kurum anılır: "Bütün fakülteler ile birlikte açılmış olan Yüksek Ziraat Enstitüsü." Türkçe Vikipedi'nin Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi maddesine göre 1930'da kurulan Yüksek Ziraat Mektebi, Cumhuriyet'in onuncu yılında, 30 Ekim 1933'te 2524 sayılı kanunla Yüksek Ziraat Enstitüsü'ne dönüştürülmüştü; yani konuşmadan yalnızca iki gün önce.

Sanayi için ise daha temkinli bir dil kullanılır: girişimler cesaret verici olsa da "ülkeye çok gerekli olan sanayiin kurulması tamamlanmadıkça" gönül rahatlığı duymanın imkânı yoktur. Maliye bölümünde geçen yılın gelir tahminlerinin tamamen gerçekleştiği belirtilir ve Meclis'in dengeli bütçe konusundaki kararlılığı devletin genel politikası için "büyük güvence" sayılır.

Eğitim için tek bir paragraf vardır, ama sert bir ifadesi vardır: "Yarım önlemlerin verimsiz olduğuna şüphe yoktur." Mustafa Kemal milli eğitimde ve kurulan üniversitelerde "köklü önlemler" almanın kesin karar olduğunu söyler. Türkçe Vikipedi'nin 1933 Üniversite Reformu maddesine göre Albert Malche'nin raporu doğrultusunda 2252 sayılı kanun çıkarılmış ve 1933'te İstanbul Dârülfünunu kapatılarak yerine İstanbul Üniversitesi kurulmuştu.

"Saldırganın tarifi"

Dış politika bölümü karamsar bir tespitle açılır: uluslararası ilişkilerin gidişi dünyanın birçok yerinde "rahatlatıcı bir görünüm taşımamaktadır" ve uluslararası ekonomi konferansıyla silahsızlanma konferansından olumlu sonuç alınmamıştır. Bu nedenle ulusun savunma araçlarına özel önem vermesi gerektiği söylenir. Ardından olumlu gelişmeler sıralanır ve ilki Londra'da imzalanan "saldırganın tarifi antlaşması"dır. Mustafa Kemal bu antlaşmanın uluslararası saldırmazlık düşüncesini belgeleyen sözleşmelere "gerçek bir canlılık" getirdiğini söyler.

İngilizce Wikipedia'nın London Convention on the Definition of Aggression maddesine göre saldırganın tanımına ilişkin iki sözleşme 3 ve 4 Temmuz 1933'te Londra'da imzalandı. Madde, Türkiye'nin her iki sözleşmeyi 23 Mart 1934'te onayladığını ve tanımın Sovyet heyetinin önerisi üzerine Silahsızlanma Konferansı'nın güvenlik komitesine sunulan "Politis Raporu"na dayandığını kaydeder.

Yunanistan: ortak sınırın güvencesi

Balkanlar bölümünün merkezinde Yunanistan vardır. Mustafa Kemal Yunanistan başbakanını ve bakanlarını kabul ettikleri sırada "dostluk anlaşması paktı" imzalandığını söyler ve antlaşmanın "başlıca hükmü"nü açıklar: iki ülkenin ortak sınırlarını karşılıklı güvence altına almak. Antlaşmayı denizde ve karada çıkarları ve coğrafi bağları birbirine geçmiş iki ülke için "doğal ihtiyacın sonucu" olarak niteler ve onun Balkanlarda barışın "kuvvetli bir aracı" olacağını öngörür. Türkçe Vikipedi'nin Balkan Antantı maddesine göre bu metin, 14 Eylül 1933'te Ankara'da imzalanan "Türkiye ile Yunanistan Arasında İçten Anlaşma"dır.

Bulgaristan, Yugoslavya, Romanya, Macaristan

Bulgaristan için daha ölçülü bir dil kullanılır: Türkiye dostluğu artırmak için "bütün imkânları" kullanmaktadır ve iki ülke arasındaki tarafsızlık ve hakem antlaşmasını uzatan bir protokol imzalanmıştır. Yugoslavya kralı ile ilgili cümle ilginçtir: Mustafa Kemal "kendini tanıtmadan seyahat eden haşmetli Yugoslavya hükümdarı ile" buluşmalarını mutlu bir olay olarak anar ve bu görüşmelerde iki ülke arasında bir saldırmazlık antlaşması yapılması kararının belirtildiğini söyler. Romanya dışişleri bakanının resmi ziyareti sırasında iki ülke arasında saldırmazlık ve hakemlik antlaşması imzalandığı da bildirilir.

Balkan Antantı maddesi bu antlaşmaların tarihlerini verir: Türkiye-Romanya Dostluk, Saldırmazlık, Hakemlik ve Uzlaştırma Antlaşması 17 Ekim 1933'te Ankara'da, Türkiye-Yugoslavya Dostluk, Saldırmazlık, Yargısal Çözüm, Hakemlik ve Uzlaştırma Antlaşması ise 27 Kasım 1933'te Belgrad'da imzalandı. Yani konuşmada karar olarak anılan Yugoslav antlaşması, konuşmadan dört hafta sonra imzalanmıştır. Macaristan için de başbakan ve dışişleri bakanının ziyareti ve tarafsızlık ve hakem antlaşmasının uzatılması anılır.

Dört ay sonra: Balkan Antantı

Mustafa Kemal konuşmayı Türkiye'nin Balkanlar ve Orta Avrupa'daki yerini "politikasının dürüst ve açık niteliği" ile koruduğunu söyleyerek bağlar. Bu konuşmada sayılan ikili antlaşmalar, birkaç ay sonra çok taraflı bir yapıya dönüştü. Türkçe Vikipedi'nin Balkan Antantı maddesine göre Türkiye, Yunanistan, Romanya ve Yugoslavya arasındaki antant 9 Şubat 1934'te imzalandı; madde, 1933'ten sonra Almanya'da Nazi Partisi'nin iktidara gelmesinin ve İtalya'nın Akdeniz ve Balkanlarda genişleme çabasının bu yakınlaşmanın arka planını oluşturduğunu kaydeder. Konuşmada adı geçen Bulgaristan ise antanta katılmadı. Mustafa Kemal'in "ikinci on yıllık dönemin ilk yılı" dediği yıl, böylece bir Balkan paktıyla başladı.