"Bu okuma yazma anahtarı ancak Latin aslından alınan Türk alfabesidir"

Aynı gün iki olay

1 Kasım 1928'de Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin üçüncü dönem ikinci yasama yılı açıldı ve Gazi Mustafa Kemal geleneksel açış konuşmasını yaptı. Türkçe Vikipedi'nin Harf Devrimi maddesine göre aynı gün, 1 Kasım 1928'de, 1353 sayılı "Türk Harflerinin Kabul ve Tatbiki Hakkında Kanun" kabul edildi; kanun 3 Kasım 1928'de Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girdi. Konuşma Millet Meclisi Tutanak Dergisi'nin III. dönem 5. cildinde yer alır ve TBMM'nin internet sitesinde yayımlanmaktadır. Bu yazıdaki alıntılar o sayfadaki metinden aynen aktarılmıştır.

Depremler, kuraklık ve Kızılay

Konuşma alfabe konusuna gelmeden önce bir yıllık iç durumu özetler. Mustafa Kemal İzmir bölgesindeki ve son günlerde Kalecik'teki depremleri anar; "ilk günlerin verdiği korku kadar önemli olmadığını sevinerek anladığımız Torbalı depremi"nin hasarını vatandaşların hızla giderdiğini söyler. Bazı illerde uzun süren kuraklıktan "çok acı çektik ve üzüldük" der. Kızılay'ın deprem ve kuraklık bölgelerine yardımlarını Meclis önünde teşekkürle anar ve Kızılay üyesi vatandaşların sayısının bir yılda bir kat arttığını belirtir. Çocuk Esirgeme Kurumu için de genel ilgi ister.

Doğu illerinin bir kısmında kurulan genel müfettişliğin yerinde ve yararlı olduğunu, toprağı olmayan çiftçilere toprak sağlama sorunu üzerinde Meclis'in önemle duracağına inandığını söyler. Ankara'nın imarı için kabul edilen kanunun gerektirdiği hazırlıklara geçileceğini de haber verir.

Adliye, dış politika ve borçlar

Adliye bölümünde Ceza Muhakemeleri Usulü, Deniz Ticareti ve İcra İflas kanun tasarılarının sunulacağını belirtir. Öksüzlerin hakları için alınan önlemlerin sonucunu rakamla verir: eski adliyeden üç yıl önce yalnızca üç yüz sekiz bin lira devralan Cumhuriyet, o gün Emlak ve Eytam Bankası'na altı milyon iki yüz yirmi bin küsur lira teslim etmiştir.

Dış politikada Kellogg Anlaşması'na katılmak için uygun görüş bildirildiğini söyler. Afganistan kral ve kraliçesinin ziyaretini anar ve "Kral hazretlerinin cesaretli reformları"nın dostlarının ilgisini çektiğini belirtir. Afganistan ile yeni antlaşmanın, İran ile protokollerin, İtalya ile imzalanan antlaşmanın ve Sovyet hükümetiyle sınır halkının ilişkilerini düzenleyen yeni anlaşmaların Meclis'e sunulacağını söyler. Osmanlı'dan devralınan borçlarla ilgili anlaşma için şunu ekler: "Borcu ve kredi kurumlarını tanımak konusundaki milli ve manevi zorunluluk bu anlaşmayı size sunmamıza neden olmuştur." Maliye bölümünde "Cumhuriyet dönemi kağıt parasının değiştirilmesi tamamlanmıştır" der ve Cumhuriyet Merkez Bankası'nın bu yıl içinde açılmasını önerir.

"Kolay bir okuma yazma anahtarı"

Konuşmanın en uzun ve en çok alkışlanan bölümü eğitim ve alfabe bölümüdür. Mustafa Kemal eğitimin hedeflerini sayar: ilköğretimin genel ve zorunlu olması, eğitim birliği, orta öğretimin yaygınlaşması, mesleki öğretimin her derecede sağlanması ve yükseköğrenim görenlerin artırılması. Ardından şöyle der: "Her şeyden önce büyük Türk Milletine, onun bütün emeklerini verimsiz duruma sokan zor yolun dışında kolay bir okuma yazma anahtarı vermek gereklidir." Tutanakta bu cümle "Sürekli alkışlar" ile kayıtlıdır.

Devamı şöyledir: "Büyük Türk Milleti, bilgisizlikten az emekle kısa yoldan ancak kendi güzel ve asil diline kolay uyan bir araçla kurtulabilir. Bu okuma yazma anahtarı ancak Latin aslından alınan Türk alfabesidir." Mustafa Kemal küçük bir denemenin, Latin aslına göre hazırlanmış Türk harflerinin Türk diline ne kadar uygun olduğunu ve şehirde ve köyde yaşı ilerlemiş vatandaşların ne kadar kolay okuyup yazdıklarını "güneş gibi ortaya çıkarmış" olduğunu söyler.

"Başlı başına bir geçit"

Konuşmaya göre Meclis kararıyla Türk harflerinin kesinlik kazanması ve kanunlaşması, "ülkemizin yükselme çabalarında başlı başına bir geçit olacaktır." Mustafa Kemal, Türkçeye bu canlılığı kazandıracak olan Üçüncü Büyük Millet Meclisi'nin "yalnız ölmez Türk tarihinde değil, bütün insanlık tarihinde seçkin bir yeri olacaktır" der. Ardından herkese bir görev yükler: "Hepimiz, özel ve resmi hayatımızda karşılaştığımız okuyup yazma bilmeyen erkek kadın her vatandaşımıza öğretmek için istek göstermeliyiz."

Konuşma şu cümleyle kapanır: "Aziz arkadaşlarım, yüksek ve ölümsüz eserinizle büyük Türk Milleti yeni bir aydınlığa kavuşacaktır." Tutanakta bu son cümlenin ardından "Bravo sesleri, şiddetli ve sürekli alkışlar" kaydı vardır.

Konuşmanın bağlamı

Harf Devrimi maddesi, Atatürk'ün alfabe çalışmalarında zaman kaybedilmemesini istediğini ve Falih Rıfkı Atay'ın aktarımına göre "Bu ya üç ayda olur ya da hiç olmaz" dediğini yazar. Ağustos ve eylül aylarında Atatürk farklı illerde yeni harfleri tanıttı. 1 Kasım 1928 konuşması bu üç aylık hazırlığın Meclis'teki son halkasıdır: aynı gün kanun kabul edilmiş ve harf değişikliği resmî bir devlet kararına dönüşmüştür. Bir yıl sonraki 1 Kasım 1929 konuşmasında Atatürk, "Meclisinizin en büyük eseri olan Türk harfleri"nin ülkenin genel yaşamına tam anlamıyla uygulandığını, millet okullarının kadın ve erkek yüz binlerce vatandaşın aydınlanmasına hizmet ettiğini söyleyecektir.