"Güvenlik bütün ulusları kapsamadıkça": 1 Kasım 1925 Meclis açış konuşmasında Locarno eleştirisi

Zor bir yılın ardından

1 Kasım 1925'te Meclis'in yeni yasama yılını açan Gazi Mustafa Kemal, Türkiye'nin o yıl yaşadığı iki büyük olayın gölgesinde konuşuyordu. İçeride Şubat 1925'te başlayan Şeyh Said isyanı bastırılmış, Mart'ta kabul edilen Takrir-i Sükûn Kanunu yürürlüğe girmişti. Dışarıda ise Musul sorunu Milletler Cemiyeti'nde sürüyordu ve Avrupa'da Locarno görüşmeleri yeni bitmişti. TBMM arşivinde "II. Dönem 3. Yasama Yılını Açış Konuşması" olarak saklanan metin bu iki cephenin izlerini taşır.

Konuşma "Büyük Millet Meclisinin yedinci çalışma yılına giriyoruz" cümlesiyle açılır. İlk paragraflar isyana ayrılmıştır; ancak metnin en dikkat çekici bölümü, dış politika kısmındaki "karşılıklı güvenlik" eleştirisidir.

İsyan ve basın

Mustafa Kemal Meclis tatildeyken Cumhuriyet Ordusunun "irtica olayını" bastırmakla meşgul olduğunu hatırlatır ve ordunun Cumhuriyet düşmanlarını "hızla ve kesin şekilde" ortadan kaldırdığını söyler. Konuşmaya göre ayaklanma, "önceden hazırlanmış bir fikir akımı ile birbirine bağlı hazırlıkların" sonucudur. Meclis'in aldığı yeni önlemlerin vatandaşların huzur ve güvenliğini sağladığı belirtilir. Kanunun adı geçmez; ancak Türkçe Vikipedi'nin Takrir-i Sükûn Kanunu maddesine göre bu önlemlerin başında 4 Mart 1925'te kabul edilen ve hükümete olağanüstü yetkiler veren bu kanun geliyordu.

Basın bölümü uzun ve karmaşık bir cümleyle kurulmuştur. Mustafa Kemal vicdan, basın ve siyasi özgürlüklerin "sosyal topluluğumuzu üzecek" biçimde yanlış kullanılmasına izin verilemeyeceğini söyler. Basın özgürlüğünün zararlarının yine basın özgürlüğüyle giderilmesi ilkesini anar, ama bu ilkenin bazı kişilere "basın ile haydutluk yapmak imkânını" vermesi halinde Meclis'in işe el koymasının "doğal olarak gerekli" olduğunu ekler. Ardından şu cümleyi kurar: "Cumhuriyet devrinin kendi düşünce ve ahlak bilgileri ile süslenmiş basınını, yine ancak Cumhuriyetin kendisi yetiştirir."

Ekonomi, sağlık ve maden sanayii

Ekonomi bölümünde aşar vergisinin kaldırılmasıyla köylü ve tarım üzerinde oluşan rahatlık anılır. Bir önceki yıl aynı kürsüden önerilen bu adım artık gerçekleşmiştir. Mali bölümde bu kez övünç başka bir noktadan dile getirilir: devlet bir yandan "aşar gibi büyük bir gelirden" vazgeçmiş, öte yandan seferberlik yapmış olmasına rağmen bayındırlık işlerini ertelemek zorunda kalmamıştır.

Mustafa Kemal bu konuşmada sanayiye ayrı bir paragraf ayırır ve Meclis'ten "bu günkü uygarlığın güçlü dayanağı olan maden sanayiine" özellikle önem vermesini ister. Demiryolu için de kendi gözlemine dayanır: "Kendi kaynaklarımızla ve kendi teknik kişilerimiz ile giriştiğimiz demiryolu yapımındaki çalışmaları bizzat inceledim ve gözledim." Ulaşım eksikliğinin tamamlanmasının her önlemin başında tren ulaşımına bağlı olduğunu söyler.

Üç büyük kanun

Adliye bölümü konuşmanın en sonuç alıcı kısmıdır. Mustafa Kemal geçmiş yönetimlerden kalan "yetersiz kanunlarla" sürdürülen düzenin daha fazla devam edemeyeceğini söyler ve Meclis'e sunulacak olan "Ceza Kanunu, Medeni Kanun ve Ticaret Kanununun bu yasama döneminde derlenmesi ve yayımlanmasındaki ivediliği" özellikle vurgular. Bu kanunların "çağdaş uygarlığın kanunları grubundan" olmasının doğal olduğunu ekler.

Çağrı karşılık buldu. Türkçe Vikipedi'nin Mahmut Esat Bozkurt maddesine göre onun Adliye Vekilliği döneminde 17 Şubat 1926'da Türk Medeni Kanunu, 1 Mart 1926'da Türk Ceza Kanunu ve 29 Mayıs 1926'da Türk Ticaret Kanunu kabul edildi. Konuşmada adı geçen üç kanunun üçü de aynı yasama yılı içinde çıkmış oldu.

Eğitimde "düzen" öğüdü

Eğitim bölümünde Mustafa Kemal ailelerin ve çocukların okula gösterdiği isteği över ama devletin bu isteği karşılamaktan "daha çok uzak" olduğunu kabul eder. Meclis'ten "devletçe yapılabilecek en büyük özveriyi" rica ederken varlıklı vatandaşlara da himayelerindeki çocukları kendi imkânlarıyla okutmalarını öğütler. Öğretmenleri övdükten sonra bir eksikliğe değinir: eğitim hayatında da asıl başarıyı "düzen" getirir; müdürler ve öğretim kurulları düzeni sağlamak, öğrenciler de ona uymak zorundadır.

Musul: "Yazık" sesleri

Dış politika bölümü yeni antlaşmalarla açılır. Mustafa Kemal "en son Bulgaristan ve Sırp-Hırvat-Sloven krallıklarıyla dostluk antlaşmaları" imzalandığını bildirir. Türkçe Vikipedi'nin ilgili maddesine göre Türkiye-Bulgaristan Dostluk Antlaşması, konuşmadan iki hafta önce, 18 Ekim 1925'te Ankara'da imzalanmıştı. Sovyetler Birliği, İran ve Afganistan ile ilişkiler kısaca anılır.

Musul kısmında tutanak, Meclis'in havasını da kaydeder. Mustafa Kemal, Türkiye'nin hukuki durumunun Milletler Cemiyeti'nin özel komisyonunun yerinde incelemesiyle "bir kez daha" belirlendiğini söylediğinde "şiddetli ve sürekli alkışlar" duyulur; ama sorunun çözümünün "yeniden ertelendiğini" söylediğinde salondan "Yazık sesleri, ayıp sesleri" yükselir. Konuşma hak ve adaletin Lozan'a göre sağlanmasını "güvenle beklemekteyiz" diye bağlanır.

Locarno'ya Ankara'dan bakış

Konuşmanın en özgün bölümü bundan sonra gelir. Mustafa Kemal "bir süreden beri karşılıklı güvenlik konusu üzerinde yapılan çalışmaların" dikkat çektiğini söyler. Karşılıklı güvenliği "bütün dünya uluslarının arzulaması gereken önemli bir mutluluk" olarak niteler, ama hemen bir şart koyar: güvenlik bütün ulusları kapsamadıkça, bunu genel barıştan çok ulusların bir bölümüne karşı diğer bir bölümünün rahatça hareket etmesini sağlayan bir düzenleme olarak görmek gerekir. Tutanakta bu cümleden sonra "Bravo sesleri, sürekli alkışlar" kaydı vardır. Uluslararası silah ticaretinin bazı ulusların denetimine bırakılmasına yönelik önlemlerin de bu düşünceyi doğruladığını ekler.

Konuşmada Locarno adı geçmez. Türkçe Vikipedi'nin Locarno Antlaşmaları maddesine göre Almanya, Fransa, İngiltere, İtalya, Belçika, Polonya ve Çekoslovakya arasındaki konferans 5 Ekim 1925'te Locarno'da toplanmış, metin 16 Ekim'de imzaya hazır hale getirilmiş ve 1 Aralık 1925'te Londra'da imzalanmıştı. Aynı madde, Almanya'nın Batı Avrupa eksenine girmesinin Sovyetler Birliği'nin dışlanmışlık hissini pekiştirdiğini kaydeder. Konuşmanın yapıldığı gün Türkiye Milletler Cemiyeti üyesi değildi ve Musul konusunda Cemiyet'in kararını bekliyordu.

Tayyare Cemiyeti

Savunma bölümünde kara, deniz ve hava kuvvetleri barış ve bayındırlığın güvencesi olarak anılır. Ardından halkın girişimine dikkat çekilir: vatandaşların kendi girişimleriyle kurdukları Tayyare Cemiyeti'nin kısa sürede verdiği sonuçlarla "engin bir gelişme ümit ettirdiği" söylenir. Türkçe Vikipedi'nin Türk Hava Kurumu maddesine göre dernek 16 Şubat 1925'te "Türk Tayyare Cemiyeti" adıyla kurulmuş, 5 Ağustos 1925'ten itibaren kamu yararına çalışan dernek statüsü almış ve 1935'te Türk Hava Kurumu adını almıştır.