Türk Kadınlar Birliği (1924-1935): Nezihe Muhiddin'in derneğinden Latife Bekir'in başkanlığına, İstanbul'daki 12. Ulusla

1923'te kurulmak istenen Kadınlar Halk Fırkası izin alamayınca kadınların siyasi hak mücadelesi bir dernek çatısı altında sürdü. Bu dernek Türk Kadınlar Birliği'ydi. On bir yıl sonra kadınlar milletvekili seçme ve seçilme hakkını kazandığında birlik amacına ulaştığını söyleyerek kendini kapattı. Sitede Kadınlar Halk Fırkası ve Nezihe Muhiddin ayrı bir başlıkta anlatıldığı için bu yazı derneğin 1924-1935 arasındaki dönemine odaklanır.

Partiden derneğe

Türkçe Vikipedi'nin Kadınlar Halk Fırkası maddesine göre Nezihe Muhiddin ve on üç kadın arkadaşı 1923'te kadın hakları için bir komite toplamaya karar verdi; ilk toplantı 15 Haziran 1923'te Darülfünun Konferans Salonu'nda yapıldı ve "Kadınlar Halk Fırkası" adıyla bir parti kurulmasına karar verildi. Kuruluş dilekçesine sekiz ay sonra ret cevabı geldi; valilik "1909 tarihli seçim kanununa göre kadınların siyasi temsilinin mümkün olmadığı" gerekçesiyle izin vermedi. Bunun üzerine parti, Türk Kadınlar Birliği adlı bir derneğe dönüştü.

Türkçe Vikipedi'nin Nezihe Muhiddin maddesine göre Türk Kadınlar Birliği 7 Şubat 1924'te kuruldu ve başkanlığını Nezihe Muhiddin üstlendi. Birliğin amacı "kadınlığı düşünsel ve sosyal alanlarda yükselterek modern ve olgun bir düzeye eriştirmek" olarak tanımlanmıştı. İngilizce Wikipedia'nın maddesi birliği Türkiye'deki başlıca kadın oy hakkı örgütü olarak tanımlar.

Türk Kadın Yolu ve 1925 adaylıkları

Kaynağa göre Nezihe Muhiddin 1925'te "Türk Kadın Yolu" dergisini kurdu; sahibi ve genel yayın yönetmeni olduğu dergi otuz sayı çıktı ve kadınların siyasal taleplerini duyurmak için yayın yaptı. Aynı yıl, kadınların siyasal hakları henüz tanınmamışken Türk Kadınlar Birliği Nezihe Muhiddin'i Halide Edip ile birlikte milletvekilliğine aday gösterdi. Amaç seçimler sırasında konuyu gündeme getirerek kamuoyunu ve Meclis'i kadınlara oy hakkı tanıması için etkilemekti. Adaylıklar reddedildi.

1927 bunalımı

Türkçe Vikipedi'nin Nezihe Muhiddin maddesine göre 25 Mart 1927'de birliğin merkezinde toplanan kongrede Nezihe Muhiddin'e karşı bir muhalefet başladı. Bazı üyeler basına, Cumhuriyet Halk Fırkası'na, valiliğe ve emniyete mektup yazarak yolsuzluk yaptığını ve kongre seçimlerindeki usulsüzlükler nedeniyle birliğin kanun dışı ilan edilmesi gerektiğini ileri sürdü. Nezihe Muhiddin bir basın toplantısıyla iddiaları reddetti; kaynağa göre yeni program valilikçe onaylandı ve yolsuzluk iddiaları asılsız çıktı.

1927 seçimleri için de çalışma başladı. Nezihe Muhiddin, birliğin adaylığını açıkladığı dört kişiden biriydi. Olumsuz tepkiler üzerine birlik Temmuz'da aday göstermekten vazgeçtiğini açıkladı, ama seçme ve seçilme hakkı kampanyası Temmuz boyunca sürdü. Ağustos'ta valilik birlik merkezinin polis tarafından aranması için emir çıkardı ve yolsuzluk iddiaları yeniden gündeme geldi. 26 Eylül 1927'deki kongrede Saime Hanım birliğin yeni başkanı seçildi ve Nezihe Muhiddin birlikten ihraç edildi. Nezihe Muhiddin açılan davalardan ancak 1929'daki Af Kanunu ile kurtulabildi.

Latife Bekir dönemi

Birliğin ikinci dönemi Latife Bekir'in adıyla anılır. Türkçe Vikipedi'nin Latife Bekir Çeyrekbaşı maddesine göre 1901'de İstanbul'da doğan Latife Hanım, Kadınlar Halk Fırkası'nın ve onun devamı olan Türk Kadınlar Birliği'nin kurucu ve yönetim kadrosunda yer aldı. Dedesi Maârif nazırlarından Abdüllatif Suphi Paşa, amcası Hamdullah Suphi Tanrıöver'di. Konya Kız Muallim Mektebi'nde iki yıl Fransızca öğretmenliği yaptıktan sonra on yıl boyunca Fransız ve Rum okullarında Türkçe öğretti. 1930'da kadınlar belediye seçimlerine katılma hakkını alınca İstanbul Cemiyet-i Belediyesi üyeliğine seçildi.

İngilizce Wikipedia'nın Latife Bekir maddesine göre 1927'de Nezihe Muhiddin'in yerine Türk Kadınlar Birliği başkanı oldu ve 1935'e kadar bu görevde kaldı. Türk Kadınlar Birliği maddesi, birliğin Latife Bekir başkanlığında laik reformlara ve kadınların peçeyi bırakmasına destek verdiğini yazar.

Hakların tanınması

İngilizce Wikipedia'nın Türk Kadınlar Birliği maddesi Mustafa Kemal Atatürk'ün kadın hareketinin taleplerinin çoğunu üç büyük reformla karşıladığını yazar: kadınların erkeklerle birlikte devlet eğitim sistemine alınması, 1926'da İsviçre Medeni Kanunu'nun kabul edilmesi ve kadınlara oy hakkının tanınması. İngilizce Wikipedia'nın Women in Turkey maddesine göre 8 Şubat 1935 seçimlerinde 18 kadın Meclis'e girdi; aralarındaki Hatı Çırpan daha önce bir köyün muhtarıydı. Türk Kadınlar Birliği maddesine göre 1935'te Meclis'e seçilen kadınların çoğu birliğin üyesiydi.

İstanbul kongresi ve kapanış

İngilizce Wikipedia'nın International Alliance of Women maddesindeki kongre listesine göre örgütün 12. kongresi 1935'te İstanbul'da toplandı; bir önceki 1926'da Paris'te, bir sonraki 1939'da Kopenhag'da yapıldı. Latife Bekir maddesine göre Latife Hanım bu kongreye Türk Kadınlar Birliği başkanı olarak ev sahipliği yaptı ve Fransızca bir konuşma yaptı; ardından Amsterdam'daki konferansın başkan yardımcılığına getirildi.

Kongreden kısa süre sonra birlik dağıldı. İngilizce Wikipedia'ya göre Latife Bekir, kadın hareketinin amacının Atatürk'ün laik reformlarıyla tamamlandığını düşünerek birliği aynı yıl kapattı. Kaynak, birliğin dağılmasından sonra Türk kadın hareketinin Cumhuriyet Halk Partisi çizgisine katıldığını ve bağımsız bir kadın hareketinin 1980'lere kadar ortaya çıkmadığını ekler.
Türk Kadınlar Birliği'nin on bir yılı, Cumhuriyet'in ilk döneminde kadın hakları talebinin örgütlü bir sesi oldu. Birlik, oy hakkının tanınmasından ve İstanbul'daki uluslararası kongreden sonra kendi kararıyla kapandı.