Tekâlif-i Milliye Emirleri (7-8 Ağustos 1921): Her haneden bir kat çamaşır, stokların yüzde kırkı

Kütahya-Eskişehir'den sonra

1921 yazında Batı Cephesi zor bir dönemden geçiyordu. Kütahya-Eskişehir Muharebeleri'nden sonra ordu Sakarya Nehri'nin doğusuna çekilmişti ve Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde sorumluluk tartışmaları sertleşmişti. Türkçe Vikipedi'nin Başkumandanlık Kanunu maddesine göre Mersin milletvekili Hüseyin Selâhattin Köseoğlu Bey Meclis'te Mustafa Kemal için "Ordunun başına geçsin!" görüşünü ortaya attı. 4 Ağustos 1921'deki gizli oturumda Mustafa Kemal, Meclis'in yasama ve yürütme yetkilerini fiilen kullanma şartıyla başkumandanlığı kabul edeceğini bildiren bir önerge verdi. 5 Ağustos 1921'de çıkarılan kanunla başkumandanlık yetkisi üç aylık bir süreyle kendisine verildi.

Tekâlif-i Milliye Emirleri, bu kanunla gelen yetkinin ilk ve en geniş kullanımıdır. Türkçe Vikipedi maddesi emirleri, Başkomutan Mustafa Kemal Paşa'nın kanunla kendisine verilen yasama yetkisini kullanarak Sakarya Meydan Muharebesi öncesinde ordunun ihtiyacını karşılamak için yayımladığı "Ulusal Yükümlülük" emirleri olarak tanımlar. Adın sözlük anlamı da budur: "tekâlif" yükümlülükler, "milliye" ulusal demektir.

Nutuk'ta anlatılan hazırlık

Atatürk, 1927'de okuduğu Nutuk'un on ikinci bölümünde bu günleri iki kısa kesimde anlatır. "Başkumandanlığı fiilen deruhde ettim" başlıklı kesimde, başkumandanlığı üstlendikten sonra birkaç gün Ankara'da çalıştığını, Erkân-ı Harbiye-i Umumiye Riyâseti ile Müdafaa-i Milliye Vekâleti'nin bütün kadrosuyla Başkumandanlık Karargâhı'nı kurduğunu ve yanında küçük bir kalem oluşturduğunu söyler. Ardından Ankara'daki çalışmalarını şöyle özetler:

"Ankara'daki mesâim münhasıran, ordunun insan ve vesâit-i nakliyece kuvvetini tezyîde ve iaşesini ve ilbâsını temîn ve tanzime ait tedâbîr ve tertibât almakla geçti."

Bugünkü dille: Ankara'daki çalışmaları yalnızca ordunun insan ve taşıt gücünü artırmaya, yiyeceğini ve giyeceğini sağlayıp düzenlemeye yönelik önlemlerle geçmiştir. Hemen sonraki "Tekâlif-i Milliye" kesimi de şu cümleyle açılır:

"Bu bahsettiğim hususâtı temîn için, iki gün zarfında, 7, 8 Ağustos 337 tarihlerinde, Tekâlif-i Milliye Emri namı altında yaptığım tebligât-ı umumiyeden her birinin, kısaca muhteviyâtından bahsedeyim."

Buradaki "337", Rumi takvimle 1337 yılıdır ve miladi 1921'e karşılık gelir. Atatürk emirleri neden tek tek saydığını da açıklar: bir savaşın kazanılması için ne kadar küçük ayrıntıların bile göz önünde tutulması gerektiğine dair fikir vermek istemektedir.

On emir, Nutuk'taki sırasıyla

Nutuk'taki listeye göre emirlerin içeriği şöyledir:

1 numaralı emir: Her kazada birer "Tekâlif-i Milliye Komisyonu" kuruldu ve bu komisyonların topladıklarının ordunun çeşitli kısımlarına nasıl dağıtılacağı düzenlendi.

2 numaralı emir: Vatanda her hane birer kat çamaşır, birer çift çorap ve çarık hazırlayıp komisyona teslim edecekti.

3 numaralı emir: Tüccarın ve halkın elindeki bez, amerikan, patiska, pamuk, yün, tiftik, kumaş, kösele, meşin, sahtiyan, çarık, fotin, kundura çivisi, nallık demir, nal, yem torbası, yular, semer ve urgan gibi malların stoklarının yüzde kırkına, bedeli sonradan ödenmek üzere el konuldu.

4 numaralı emir: Buğday, saman, un, arpa, fasulye, bulgur, nohut, mercimek, kasaplık hayvan, şeker, gaz, pirinç, sabun, yağ, tuz, zeytinyağı, çay ve mum stoklarının da yüzde kırkına aynı şartla el konuldu.

5 numaralı emir: Ordunun aldığı taşıtlar dışında halkın elinde kalan taşıtlarla, ayda bir defaya mahsus olmak üzere yüz kilometreye kadar ücretsiz askeri taşıma yapılması zorunlu kılındı.

6 numaralı emir: Ordunun giyim ve yiyeceğine yarayan bütün sahipsiz mallara (emvâl-i metruke) el konuldu.

7 numaralı emir: Halkın elindeki savaşa elverişli bütün silah ve cephanenin üç gün içinde teslimi istendi.

8 numaralı emir: Benzin, gres ve çeşitli makine yağları, vazelin, otomobil ve kamyon lastiği, buji, tutkal, telefon makinesi, kablo, pil, tel ve asit sülfürik stoklarının yüzde kırkına el konuldu.

9 numaralı emir: Demirci, marangoz, dökümcü, tesviyeci, saraç ve arabacı esnafının ve atölyelerinin üretim kapasitesi ile kasatura, kılıç, mızrak ve eyer yapabilecek ustaların adları tespit ettirildi.

10 numaralı emir: Halkın elindeki dört tekerlekli yaylı arabalar, at ve öküz arabaları ile kağnıların, takımları ve hayvanlarıyla birlikte; binek ve top çeken hayvanlar, katır, deve ve eşeklerin yüzde yirmisine el konuldu.

Uygulama ve İstiklâl Mahkemeleri

Nutuk'taki kesim, emirlerin nasıl yürütüleceğine dair tek bir cümleyle biter. Atatürk, emirlerinin ve bildirimlerinin uygulanmasını sağlamak için kurduğu İstiklâl Mahkemelerini Kastamonu, Samsun, Konya ve Eskişehir bölgelerine gönderdiğini, Ankara'da da bir mahkeme bulundurduğunu söyler.

Türkçe Vikipedi maddesi komisyonların yapısını da ayrıntılı verir. Buna göre her ilçede kaymakamın başkanlığında mal müdürü, ilçenin en büyük askeri amiri ile idare meclisi, belediye ve ticaret odalarının seçtiği üyelerden oluşan komisyonlar kurulacaktı. Bu komisyonlara o yörenin Müdafaa-i Hukuk derneklerinin merkez kurulundan iki üye, köylerde de imamlar ve muhtarlar doğal üye olarak katılacaktı. Komisyon üyelerine ücret ödenmeyecek, her komisyon askerlik hizmetleri iki ay ertelenmek üzere altı memur çalıştıracaktı. Görevinde ihmal gösteren komisyon üyeleri vatana ihanet suçu işlemiş sayılacaktı.

Bağış değil, borç

Nutuk'taki metinde yüzde kırklık ve yüzde yirmilik el koymaların önemli kısmı için "bedeli bi'l-âhire tesviye edilmek üzere", yani bedeli sonradan ödenmek üzere ifadesi kullanılır. Türkçe Vikipedi de Tekâlif-i Milliye'nin karşılıksız bir bağış olmadığını vurgular. Maddeye göre 12 Nisan 1923 tarihli ve 328 sayılı kanunla 6.003.663 liralık borç halka ödendi. Savaştan sonra Ankara Hükümeti, Tekâlif-i Milliye borçları ve bunun dışında savaşta halktan alınan her şey için 1923-1937 arasında halka toplam 17.426.409 lira ödedi.

Sakarya'ya giden yol

Emirlerin yayımlanmasından yaklaşık bir hafta sonra, Türkçe Vikipedi'ye göre 14 Ağustos'ta Yunan ordusu ileri harekâta geçti ve 23 Ağustos'tan itibaren Sakarya Meydan Muharebesi başladı. Toplanan malların, araçların ve hayvanların cepheye ulaşması bu süre içinde gerçekleşmek zorundaydı. Kapaktaki fotoğraf, muharebe sırasında Polatlı'da cepheye yardım götüren Bolu heyetinin üyelerini gösterir.

Başkumandanlık yetkisi daha sonra üçer ay uzatıldı: Başkumandanlık Kanunu maddesine göre 30 Ekim 1921, 4 Şubat 1922 ve 6 Mayıs 1922'de uzatma kararları alındı, 20 Temmuz 1922'de ise yetki süresiz hale getirildi. Mustafa Kemal başkumandanlık görevini 29 Ekim 1923'te cumhurbaşkanı seçilene kadar sürdürdü.

Neden önemli?

Tekâlif-i Milliye, Millî Mücadele'nin bir savaş ekonomisi olarak nasıl yürütüldüğünü gösteren en somut belgelerden biridir. Liste, çorap ve çarıktan asit sülfüriğe, kağnıdan telefon kablosuna kadar uzanır. Nutuk'ta Atatürk'ün bu listeyi bilerek uzun uzun okuması, savaşın yalnızca cephede değil, ilçe komisyonlarında, esnaf atölyelerinde ve köy evlerinde de yürütüldüğünü anlatma amacı taşır; kendi ifadesiyle amaç, bir savaşın kazanılması için en küçük şeylerin bile dikkate alınması gerektiğini göstermektir.