"Türk dünyasında Latin alfabesine ilk Türkiye geçti" doğru mu? Bakü'deki 1922 komitesi, 1926 Türkoloji Kurultayı ve Azer

1 Kasım 1928'de kabul edilen 1353 sayılı kanunla Türkiye Latin harflerine geçti. Bu büyük dönüşüm o kadar güçlü bir iz bıraktı ki, zamanla "Türk dünyasında Latin alfabesine ilk geçen ülke Türkiye'dir" ya da "Latin harflerini Türklere Atatürk getirdi, diğer Türk halkları onu izledi" gibi cümleler yaygınlaştı. Kaynaklar ise tabloyu farklı çizer: Latin harfleri fikri Azerbaycan'da doğmuş, Sovyet Azerbaycanı'nda Türkiye'den önce uygulanmış ve Türkiye'deki reformculara güç vermiştir.

Fikrin babası: Bir Azerbaycanlı yazar

Türkçe Vikipedi'nin Harf Devrimi maddesine göre Latin alfabesinin Türkçeye uyarlanması görüşü ilk kez 1860'lı yıllarda Azerbaycanlı Feth Ali Ahundzade tarafından ortaya atıldı. İngilizce Wikipedia'nın Azerice alfabe maddesi de 19. yüzyıldan itibaren Mirza Fetali Ahundov ve Memmed Ağa Şahtahtinski gibi aydınların Azerice için Arap harfleri yerine Latin alfabesi getirmeye çalıştığını yazar. Kaynağa göre Ahundov, Arap alfabesinin yapısının okuryazarlığı zorlaştırdığını ve eğitimi küçük bir seçkin grubun elinde tuttuğunu savunuyordu. Görüşleri yaklaşık yirmi yılda gelişti: Önce Arap harflerinin noktalarını kaldırıp ünlüler için işaret eklemeyi, sonra harflerin ayrı yazılmasını, en sonunda da soldan sağa yazılan ve tüm ünlüleri açıkça gösteren Latin esaslı bir alfabeyi önerdi.

1922: Bakü'de bir komite

İngilizce Wikipedia'ya göre 1922'de Bakü'de Sovyetler Birliği'nin desteklediği Yeni Türk Alfabe Komitesi (Yeni türk əlifba komitəsi) bir Latin alfabesi oluşturdu. Kaynak bu girişimin siyasi amaçlarını da açıkça yazar: Komite yeni alfabenin Sovyetler Birliği'ndeki Azerbaycanlıları İran'da yaşayanlardan ayıracağını umuyordu; Sovyetler de Latin alfabesinin Azerbaycan'ın Müslüman kültürünü laikleştirmeye yardım edeceğini düşünüyordu. Alfabe reformları daha önce dinî çevrelerce Kuran'ın dili olan Arap yazısının "kutsal olduğu ve dokunulmaması gerektiği" gerekçesiyle reddedilmişti.

1922 ile 1929 arasında Azerbaycan'da basılan Sovyet metinlerinde Arap ve Latin harfleri birlikte kullanıldı. 1929'da Latin yazısı resmen Arap yazısının yerini aldı. Türkçe Vikipedi de Latin esaslı Azeri alfabesinin Azerbaycan'da ilk olarak 1929'da kullanılmaya başlandığını yazar.

1926: Bakü'deki Türkoloji Kurultayı

İngilizce Wikipedia'ya göre reform, 1926'da Bakü'de toplanan Birinci Türkoloji Kurultayı'nda ezici bir destek gördü ve 7'ye karşı 101 oyla kabul edildi. İngilizce Wikipedia'nın Türk alfabesi maddesi bu gelişmenin Türkiye'ye etkisini de vurgular: 1926'da Sovyetler Birliği'ndeki Türk cumhuriyetlerinin Latin yazısını benimsemesi, Türkiye'deki reformculara büyük bir güç verdi. Türkçe Vikipedi'nin Harf Devrimi maddesi de devrimin etkenleri arasında 1908-1911'de Latin esaslı Arnavut alfabesini ve 1922'de Azerbaycan'ın Latin alfabesini kabul etmesinin Türk aydınlarını etkilemesini ve Sovyetler Birliği'ndeki Türk devletlerinin Latin alfabesi kullanmasını sayar.

O hâlde "ilk" kim?

Kaynaklara göre sıralama tartışmalıdır, ama Türkiye'nin "ilk" olmadığı açıktır. Türkçe Vikipedi, Azericenin tarihsel olarak Yakutçadan sonra Latin alfabesiyle yazılan ikinci Türk dili olduğunu belirtir. Azerbaycanlı şair Samed Vurgun'un İngilizce Wikipedia'da aktarılan sözü de bu gururu yansıtır: Şaire göre Azerbaycan halkı, Doğu milletleri arasında Arap alfabesini gömüp Latin alfabesini kabul eden ilk millet olmaktan gurur duyuyordu.

Bu, Türkiye'deki devrimin önemini azaltmaz. Türkiye'de 1 Kasım 1928'de kabul edilen kanun, İngilizce Wikipedia'ya göre çok hızlı bir takvimle uygulandı: 1 Aralık 1928'den itibaren gazete, dergi, film altyazısı, reklam ve tabelalar yeni harflerle yazılacaktı; 1 Ocak 1929'dan itibaren yeni alfabe tüm resmî yazışmalarda zorunlu hâle geldi; kitaplar da bu tarihten itibaren yeni harflerle basılacaktı. Halk, kurumlarla işlemlerinde eski alfabeyi 1 Haziran 1929'a kadar kullanabildi.

Sonuç

"Latin alfabesine ilk Türkiye geçti" cümlesi kaynaklarla uyuşmaz. Latin harfleri fikri 1860'larda Azerbaycan'da doğdu; Bakü'de 1922'de bir Latin alfabesi hazırlandı, 1926'daki Türkoloji Kurultayı reformu destekledi ve bu gelişmeler Türkiye'deki tartışmayı da etkiledi. Türkiye'nin 1928'deki devrimi ise hızı, kapsamı ve kalıcılığıyla ayrıldı: Sovyet Türk cumhuriyetlerinin Latin alfabeleri 1939'da Kiril'e çevrilirken Türk alfabesi yerinde kaldı ve 1991'den sonra bu kez başkalarına model oldu.