#1Kırmızı zemin üzerinde altı beyaz ok: Cumhuriyet Halk Partisi'nin simgesi, aynı zamanda Atatürk ilkelerinin en bilinen görsel anlatımıdır. Ama bu ilkeler bir anda altı olmadı. 1927'de dört ilke tanımlanmıştı; altıya çıkması 1931'deki parti kongresinde oldu; simge 1933'te kullanılmaya başlandı; ilkeler 1937'de anayasaya girdi. Bu konuda bu süreci ve simgenin hikâyesini anlatıyoruz.
1927: Dört ilke
Türkçe Vikipedi'ye göre 1927'de cumhuriyetçilik, halkçılık, laiklik ve milliyetçilik olarak tanımlanan dört ilke vardı. Bu dört ilke, Cumhuriyet Halk Fırkası'nın o yılki kongresinde benimsenen yaklaşımı yansıtıyordu. Devletçilik ve inkılapçılık henüz programda yoktu.
1931: Altıya çıkış
10-18 Mayıs 1931 tarihlerinde toplanan Cumhuriyet Halk Fırkası 3. Büyük Kongresi'nde devletçilik ve inkılapçılık ilkeleri eklendi ve "altı ilke" kavramı benimsendi. Devletçiliğin eklenmesi, 1929 dünya ekonomik bunalımının Türkiye'de yarattığı sıkıntıyla ve özel girişimin sanayileşmede beklenen etkiyi gösterememesiyle ilişkilendirilir. İnkılapçılık ise yapılan devrimlerin korunması ve sürdürülmesi anlamında programa girdi.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Simgeyi kim tasarladı?
Türkçe Vikipedi, 1933'te kullanılmaya başlayan simgenin eğitimci İsmail Hakkı Tonguç tarafından tasarlandığını belirtir. Tonguç, sonraki yıllarda Köy Enstitüleri ile tanınacak olan isimdir. Simgedeki oklardan en uzun olanı diğerlerinden farklı olarak çentiklidir. Kırmızı zemin üzerine altı beyaz ok, 1933'te o zamanki adı Cumhuriyet Halk Fırkası olan partinin simgesi olarak benimsendi.
İlkelerin adı: Kemalizm
Türkçe Vikipedi'nin Kemalizm maddesine göre altı ilkeye ilk kez 1931'de "Kemalizm" adı verildi ve kavram ders kitaplarına girdi. 9 Mayıs 1935'te toplanan CHP 4. Kurultayı'nda kabul edilen programda da bu ilkeler yer aldı. Atatürk'ün ölümünden sonra "Atatürkçülük" adı yaygınlaştı.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Altı ilke kısaca ne anlatıyordu?
Cumhuriyetçilik, yönetim biçiminin cumhuriyet olmasını ve egemenliğin millete ait olmasını anlatıyordu. Milliyetçilik, devletin bir ulus devlet olarak tanımlanmasını; halkçılık, sınıf ve zümre ayrıcalığı tanınmamasını ve devletin halkın yararına çalışmasını ifade ediyordu. Laiklik, din işleriyle devlet işlerinin birbirinden ayrılmasıydı. Devletçilik, devletin ekonomide, özellikle sanayileşmede doğrudan rol almasını; inkılapçılık ise yapılan devrimlerin korunmasını ve sürdürülmesini anlatıyordu. Bu tanımlar parti programlarında yıllar içinde farklı ifadelerle yazıldı; burada verilenler genel çerçevedir ve her birinin ayrıntısı ayrı bir tartışma konusudur.
Oklar simgesinin bir anlamı da ilkelerin birbirinden bağımsız olmadığı, birlikte bir bütün oluşturduğu düşüncesiydi. Altı okun aynı zemin üzerinde aynı yöne bakması bu bütünlüğü anlatır.
Anayasaya giriş
Şubat 1937'de yapılan anayasa değişikliğiyle altı ilke Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın 2. maddesine eklendi. Böylece bir partinin programındaki ilkeler devletin anayasal nitelikleri hâline geldi. 1961 ve 1982 anayasaları altı ilkeyi bu biçimde saymadı; ama "Atatürk milliyetçiliği", "laiklik" ve "cumhuriyet" gibi kavramlar anayasa metinlerinde varlığını sürdürdü.
Simgenin sonraki hayatı
CHP 16 Ekim 1981'de kapatıldı. 1983'te kurulan Halkçı Parti (HP) ile SODEP'in 1985'te birleşmesiyle oluşan SHP ambleminde Altı Ok'a yer verdi. 9 Eylül 1992'de yeniden kurulan CHP de aynı simgeyi kullanmayı sürdürdü. Altı Ok'un içerdiği değerler zaman içinde farklı biçimlerde yorumlandı; partinin 2015 programında yeniden tanımlandı.
Altı Ok, Cumhuriyet'in ilk on beş yılındaki düşünsel birikimin özetidir. Ama bu özet adım adım oluştu: dört ilke, altı ilke, simge, program ve anayasa. Bu sırayı bilmek, "Atatürk ilkeleri ne zaman belirlendi?" sorusuna tek bir tarih yerine bir süreç olarak bakmayı sağlar.
1927: Dört ilke
Türkçe Vikipedi'ye göre 1927'de cumhuriyetçilik, halkçılık, laiklik ve milliyetçilik olarak tanımlanan dört ilke vardı. Bu dört ilke, Cumhuriyet Halk Fırkası'nın o yılki kongresinde benimsenen yaklaşımı yansıtıyordu. Devletçilik ve inkılapçılık henüz programda yoktu.
1931: Altıya çıkış
10-18 Mayıs 1931 tarihlerinde toplanan Cumhuriyet Halk Fırkası 3. Büyük Kongresi'nde devletçilik ve inkılapçılık ilkeleri eklendi ve "altı ilke" kavramı benimsendi. Devletçiliğin eklenmesi, 1929 dünya ekonomik bunalımının Türkiye'de yarattığı sıkıntıyla ve özel girişimin sanayileşmede beklenen etkiyi gösterememesiyle ilişkilendirilir. İnkılapçılık ise yapılan devrimlerin korunması ve sürdürülmesi anlamında programa girdi.
Tarih notu
Altı Ok kronolojisi:
- 1927: Dört ilke (cumhuriyetçilik, halkçılık, laiklik, milliyetçilik).
- 10-18 Mayıs 1931: CHF 3. Büyük Kongresi; devletçilik ve inkılapçılık eklenir.
- 1931: "Kemalizm" adı altı ilke için kullanılmaya başlar.
- 1933: Altı Ok simgesi kullanılmaya başlanır.
- 9 Mayıs 1935: CHP 4. Kurultayı; 1935 programı.
- 5 Şubat 1937: Altı ilke anayasanın 2. maddesine girer.
- 1927: Dört ilke (cumhuriyetçilik, halkçılık, laiklik, milliyetçilik).
- 10-18 Mayıs 1931: CHF 3. Büyük Kongresi; devletçilik ve inkılapçılık eklenir.
- 1931: "Kemalizm" adı altı ilke için kullanılmaya başlar.
- 1933: Altı Ok simgesi kullanılmaya başlanır.
- 9 Mayıs 1935: CHP 4. Kurultayı; 1935 programı.
- 5 Şubat 1937: Altı ilke anayasanın 2. maddesine girer.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Simgeyi kim tasarladı?
Türkçe Vikipedi, 1933'te kullanılmaya başlayan simgenin eğitimci İsmail Hakkı Tonguç tarafından tasarlandığını belirtir. Tonguç, sonraki yıllarda Köy Enstitüleri ile tanınacak olan isimdir. Simgedeki oklardan en uzun olanı diğerlerinden farklı olarak çentiklidir. Kırmızı zemin üzerine altı beyaz ok, 1933'te o zamanki adı Cumhuriyet Halk Fırkası olan partinin simgesi olarak benimsendi.
İlkelerin adı: Kemalizm
Türkçe Vikipedi'nin Kemalizm maddesine göre altı ilkeye ilk kez 1931'de "Kemalizm" adı verildi ve kavram ders kitaplarına girdi. 9 Mayıs 1935'te toplanan CHP 4. Kurultayı'nda kabul edilen programda da bu ilkeler yer aldı. Atatürk'ün ölümünden sonra "Atatürkçülük" adı yaygınlaştı.
Dikkat: yanlış bilinen
Altı ilkenin hangi kongrede kabul edildiği konusunda kaynaklarda karışıklık vardır. Bazı yayınlar altı ilkenin ilk kez 1935 kurultayında kabul edildiğini yazar. Türkçe Vikipedi'nin Altı Ok maddesi ise devletçilik ve inkılapçılığın 1931 kongresinde eklendiğini, 1935 programının bu ilkeleri yeniden düzenlediğini belirtir. Ayrıca simgenin tasarımcısı olarak İsmail Hakkı Tonguç'un adı verilse de bu bilgiyi destekleyen belge kaynaklarda ayrıntılı gösterilmez; bu nedenle "Tonguç'a atfedilir" demek daha temkinlidir.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Altı ilke kısaca ne anlatıyordu?
Cumhuriyetçilik, yönetim biçiminin cumhuriyet olmasını ve egemenliğin millete ait olmasını anlatıyordu. Milliyetçilik, devletin bir ulus devlet olarak tanımlanmasını; halkçılık, sınıf ve zümre ayrıcalığı tanınmamasını ve devletin halkın yararına çalışmasını ifade ediyordu. Laiklik, din işleriyle devlet işlerinin birbirinden ayrılmasıydı. Devletçilik, devletin ekonomide, özellikle sanayileşmede doğrudan rol almasını; inkılapçılık ise yapılan devrimlerin korunmasını ve sürdürülmesini anlatıyordu. Bu tanımlar parti programlarında yıllar içinde farklı ifadelerle yazıldı; burada verilenler genel çerçevedir ve her birinin ayrıntısı ayrı bir tartışma konusudur.
Oklar simgesinin bir anlamı da ilkelerin birbirinden bağımsız olmadığı, birlikte bir bütün oluşturduğu düşüncesiydi. Altı okun aynı zemin üzerinde aynı yöne bakması bu bütünlüğü anlatır.
Anayasaya giriş
Şubat 1937'de yapılan anayasa değişikliğiyle altı ilke Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın 2. maddesine eklendi. Böylece bir partinin programındaki ilkeler devletin anayasal nitelikleri hâline geldi. 1961 ve 1982 anayasaları altı ilkeyi bu biçimde saymadı; ama "Atatürk milliyetçiliği", "laiklik" ve "cumhuriyet" gibi kavramlar anayasa metinlerinde varlığını sürdürdü.
Simgenin sonraki hayatı
CHP 16 Ekim 1981'de kapatıldı. 1983'te kurulan Halkçı Parti (HP) ile SODEP'in 1985'te birleşmesiyle oluşan SHP ambleminde Altı Ok'a yer verdi. 9 Eylül 1992'de yeniden kurulan CHP de aynı simgeyi kullanmayı sürdürdü. Altı Ok'un içerdiği değerler zaman içinde farklı biçimlerde yorumlandı; partinin 2015 programında yeniden tanımlandı.
Ek bilgi
DeğerlendirmeGörsellerdeki fotoğraflar 9 Mayıs 1935'te Ankara'da toplanan CHP 4. Kurultayı'ndan. Bu kurultay, parti adındaki "Fırka" sözcüğünün "Parti" olarak değiştiği dönemin kurultayıdır. Fotoğraflarda Atatürk'ün kürsüdeki görüntüsü yer alır.
Altı Ok, Cumhuriyet'in ilk on beş yılındaki düşünsel birikimin özetidir. Ama bu özet adım adım oluştu: dört ilke, altı ilke, simge, program ve anayasa. Bu sırayı bilmek, "Atatürk ilkeleri ne zaman belirlendi?" sorusuna tek bir tarih yerine bir süreç olarak bakmayı sağlar.
Kaynaklar
- Vikipedi, Altı Ok maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, Kemalizm maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, İsmail Hakkı Tonguç maddesi (tr.wikipedia.org)