"17 Aralık 1927" tarihli tekke-zaviye konuşması Atatürk'e ait değil

Sosyal medyada sık paylaşılan bir metin var: "Efendiler, biz tekke ve zaviyeleri din düşmanı olduğumuz için değil..." diye başlıyor, altına da "17 Aralık 1927, Mustafa Kemal Atatürk" yazılıyor.

Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası

Teyit.org ayrıca tarihin seçimine dikkat çekiyor ve metnin 2013 sonrasındaki güncel tartışmalar için yazılmış olabileceğini değerlendiriyor. Malumatfuruş'a göre metin 2014'ten önce internette hiç görünmüyor.

Fotoğraftaki kare gerçek bir 1927 anı: Mustafa Kemal'in Ekim 1927'de Nutuk'u okuduğu günlerden.

Belgelenmiş olan ne

Atatürk'e ait olmadığı anlaşılan metni ayıklamanın en iyi yolu, aynı konuda Atatürk'ün gerçekten ne söylediğine ve kanunun nasıl çıktığına bakmaktır. Tekke, zaviye ve türbelerin kapatılması maddesi bu süreci adım adım veriyor.

Tekkelerin kapatılmasına giden yolda Şeyh Said İsyanı'nın hızlandırıcı bir rolü oldu. Ankara İstiklal Mahkemesi tekke ve zaviyelerin kapatılması için hükûmete başvurdu. Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal, 30 Ağustos 1925'teki Kastamonu konuşmasında konuya açıkça değindi:

Ölülerden medet ummak, medeni bir cemiyet için şindir (lekedir). Efendiler ve ey millet, biliniz ki, Türkiye Cumhuriyeti şeyhler, dervişler, müritler ve mensuplar memleketi olamaz. En doğru, en hakiki tarikat, medeniyet tarikatıdır.

Bu sözler, sosyal medyada dolaşan metinden farklı olarak, tarihi ve yeri belli bir konuşmaya aittir. Ankara'ya dönüşünün hemen ardından 2 Eylül 1925 tarihli bir hükûmet kararnamesiyle tekke ve zaviyelerin kapatılmasına karar verildi.

677 sayılı kanun

Ceza yaptırımı içeren kanun, Konya Milletvekili Refik Bey (Koraltan) ve beş arkadaşının önergesiyle meclise geldi. 677 sayılı "Tekke ve Zaviyelerle Türbelerin Seddine ve Türbedarlıklar ile Bir Takım Unvanların Men ve İlgasına Dair Kanun" 30 Kasım 1925'te kabul edildi ve 13 Aralık 1925 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girdi.

Kanun bütün tarikatlarla birlikte şeyhlik, dervişlik, müritlik, dedelik, seyitlik, çelebilik, babalık, emirlik, halifelik, falcılık, büyücülük, üfürükçülük ve muskacılık gibi unvan ve sıfatların kullanılmasını, bunlara ait hizmetlerin yapılmasını ve bu unvanlara özgü kıyafetlerin giyilmesini yasakladı. Padişahlara ait ya da bir tarikata çıkar sağlamaya yönelik bütün türbeler kapatıldı, türbedarlıklar kaldırıldı ve aykırı davrananlara para ve hapis cezası getirildi.
Uydurma metnin tarihi neden tutmuyor

Dolaşımdaki metnin altında 17 Aralık 1927 yazıyor. Oysa kapatma kararı 2 Eylül 1925'te alınmış, kanun da 30 Kasım 1925'te çıkmıştı. Yani metnin "biz tekkeleri neden kapattık" diye savunma yapan bir konuşma olarak sunulduğu günden iki yıl önce iş zaten bitmişti. 1927 Aralık'ında mecliste bu konuda bir görüşme olmadığını doğrulama kuruluşları da tutanağa dayanarak belirtiyor.
Kanunun sonraki hikâyesi

677 sayılı kanun önce 1950'de 5566 sayılı, ardından 1990'da 3612 sayılı kanunla değiştirildi. Değişiklik ilk kez 1947'deki CHP VII. Kurultayı'nda gündeme geldi; Hamdullah Suphi Tanrıöver gençlere millî duygu kazandırmak için türbelerin onarılıp açılmasını önerdi. Başbakan Şemsettin Günaltay'ın 21 Ocak 1950'de meclise sunduğu tasarı 5 Mart 1950'de kabul edildi ve bazı türbelerin Millî Eğitim Bakanlığı onayıyla açılmasının yolu açıldı.

İlk açılanlar arasında İstanbul'da Koca Mustafa Reşit Paşa ve Gazi Osman Paşa türbeleri vardı; bunları Barbaros Hayreddin Paşa, Kanuni Sultan Süleyman, Yavuz Sultan Selim, Bursa'da Osman Gazi ve Orhan Gazi türbeleri ile Yeşil Türbe izledi. 1990 değişikliğiyle Bakanlar Kurulu onayı şartı kalktı ve Kültür Bakanlığı'nın onayı yeterli sayıldı.