Ankara Sergi Evi'nden Opera Sahnesi'ne: Balmumcu'nun 1933 yarışması, Bonatz'ın dönüşümü

Ankara'nın Ulus'tan Sıhhiye'ye inen Atatürk Bulvarı üzerindeki Opera Sahnesi, aslında bir opera binası olarak tasarlanmadı. Türkçe Vikipedi'ye göre yapı mimar Şevki Balmumcu tarafından bir sergi evi olarak tasarlandı, 1933'te inşası tamamlandı ve 1948'deki yenileme çalışmalarından sonra opera binası olarak kullanılmaya başladı. Bu konu, Atatürk döneminin modern mimarlık örneklerinden biri sayılan yapının nasıl dönüştüğünü kaynaklara göre anlatıyor.

1933 yarışması

Türkçe Vikipedi'ye göre Ankara'da bir sergi evi yapılması fikri, Millî İktisat ve Tasarruf Cemiyeti'nin 1933'te açtığı bir yarışmayla gündeme geldi. Şartnameye göre proje modern mimariye uygun olmalı ve maliyeti cemiyetin belirlediği 225 bin liralık bütçeyi aşmamalıydı. 10'u yabancı katılımcılara ait 26 proje gönderildi. 3 mimar, 2 mühendis ve 6 bürokrattan oluşan jüri, İtalyan mimar Paolo Vietti-Violi ile Türk mimar Şevki Balmumcu'nun projelerini finale bıraktı. Violi'nin projesi maddi açıdan uygulanabilir bulunmadığı için yarışmayı Balmumcu kazandı. İngilizce Wikipedia da Balmumcu'nun 1933'teki uluslararası yarışmada birinci geldiğini ve yapıyı Uluslararası Üslup'ta tasarladığını yazar.

Sergi Evi'nin mimarisi

Türkçe Vikipedi'ye göre Atatürk Bulvarı'na paralel uzanan yapı, birbirini dik kesen iki kütleden oluşur; dış cephede Ankara taşı ve fildişi renkli sıva kullanılmıştır. Özgün proje için konstrüktivizm etkisinde ya da De Stijl üslubunda tasarlandığı yorumları yapılır. Mimar Cengiz Bektaş yapının çağdaş mimari çözümlerle donatıldığını ve genç mimarlar için ilham verici olduğunu yazdı; Ali Cengizkan burayı Cumhuriyet tarihinin en önemli kamusal mekânlarından biri saydı; Alman mimarlık tarihçisi Bernd Nicolai Sergi Evi'ni Ankara'daki modern mimari örnekleri arasında en parlak eser olarak niteledi. İlk yıllarda yapı "Sergi Sarayı" ya da "Sergi Evi" adlarıyla anıldı.

1946: Dönüşüm kararı

Türkçe Vikipedi'ye göre 6 Haziran 1946'da Millî Eğitim Bakanı Hasan Ali Yücel'in talebiyle Sergi Evi'nin opera salonuna dönüştürülmesi kararlaştırıldı. İngilizce Wikipedia, kararın gerekçesini Ankara'da tiyatro ve opera temsilleri için bir sahne bulunmaması ve şehirde bir sergi binasına gerek görülmemesi olarak verir; proje Alman mimar Paul Bonatz'a hazırlatıldı. İngilizce madde, bu dönüşümün yapının açılışından yalnızca 13 yıl sonra gerçekleştiğini vurgular; bu ifade Türkçe maddenin tarihçe bölümündeki 1935 açılış yılıyla uyumludur. Karar başta Balmumcu olmak üzere önde gelen mimarların tepkisine yol açtı. Adnan Kuruyazıcı, uluslararası bir yarışmada derece almış bir eserin başka amaca dönüştürülmesine karşı çıktı; Orhan Alsaç ise işin Türk mimarlara danışılmadan ve yapının mimarı hayattayken Bonatz'a verilmesini eleştirdi.

Bonatz'ın değişiklikleri

Türkçe Vikipedi'ye göre 1948'deki yenilemede binanın özgün modernist çizgileri kaldırıldı ve dönemin popüler üslubu olan İkinci Ulusal Mimarlık Akımı'na göndermeyle süslemeler ve revaklar eklendi. Madde, yapının özgün hâlinden uzaklaştırılmasının Balmumcu'nun tepkisine yol açtığını ve mesleğinden uzaklaşmasına neden olduğunu yazar. İngilizce Wikipedia, var olan bir yapıyı dönüştürerek tiyatro-opera sahnesi elde edilemeyeceği eleştirilerine rağmen yenilemenin 1946'da başlayıp 1948'de tamamlandığını belirtir.

2 Nisan 1948: Kerem

Bina 2 Nisan 1948'de Opera Sahnesi adıyla yeniden açıldı. Türkçe Vikipedi'ye göre açılış töreninde Cemal Reşit Rey, Ulvi Cemal Erkin ve Necil Kâzım Akses gibi bestecilerin eserleri çalındı; Ahmed Adnan Saygun'un üç perdelik Kerem operası da dünya prömiyerini yaptı. Uzun yıllar Ankara'daki tek opera salonu olduğu için "Opera Sahnesi" adıyla anılan bina, bulunduğu semte de adını verdi. Ankara Devlet Tiyatrosu'nun büyük oyunlarını burada sahnelemeye başlamasıyla "Büyük Tiyatro" olarak da anıldı.