Gazi Eğitim Enstitüsü (1926): Orta Muallim Mektebi'nden Gazi Üniversitesi'ne, Kemaleddin'in son binası

Cumhuriyet'in ilk on yılında ortaokulları dolduracak öğretmenlerin önemli bir kısmı Ankara'daki tek bir okuldan çıktı. Türkçe Vikipedi, Gazi Eğitim Enstitüsü'nü "cumhuriyet kuşağı ortaokul öğretmenlerinin yetiştirilmesinde çok önemli bir rol oynayan" kurum olarak tanımlar. Bugünkü Gazi Üniversitesi bu okulun üzerine kuruldu. Bu notta kuruluşu, adları, binası ve bölümleri bir araya getiriyoruz.

Arka plan: öğretmen açığı

Gazi Üniversitesi maddesine göre okulun kuruluşu, Cumhuriyet'in ilanından hemen sonra Mustafa Kemal ve arkadaşlarının Ankara'da bir enstitü kurma girişimiyle başlar. Amaç yeni Türkiye'nin öğretmen ihtiyacını karşılamaktı. Aynı dönemde müzik öğretmeni yetiştirmek için 1924'te Musiki Muallim Mektebi açılmıştı; ortaokulların diğer derslerine öğretmen yetiştirecek bir kurum ise yoktu.

Akış: 1926'dan 1982'ye

Gazi Eğitim Fakültesi maddesine göre okul 1926'da "Orta Muallim Mektebi" olarak kuruldu, 1929'da "Gazi Orta Muallim Mektebi ve Terbiye Enstitüsü" adını aldı ve 1982'de Gazi Üniversitesi'ne bağlandı. Gazi Üniversitesi maddesi, okulun adına 1929'da "Gazi" sözcüğünün eklendiğini aynı biçimde aktarır. İngilizce madde de üniversitenin 1926'da Mustafa Kemal tarafından "Gazi Eğitim Enstitüsü" olarak kurulduğunu yazar.
Gazi Üniversitesi maddesine göre birleşmeden sonra okul, bugün rektörlük olarak kullanılan binada "Orta Muallim Mektebi ve Gazi Terbiye Enstitüsü" adını aldı; Musiki Muallim Mektebi de enstitüye bir bölüm olarak eklendi. Okul, içinde açılan pedagoji ve filoloji bölümleriyle kısa sürede öğretmen yetiştirmede ülkenin öncü kurumu oldu.


Görsel: Wikimedia Commons, CC BY 4.0, yazar: Gargarapalvin. Dosya sayfası

Bina: Kemaleddin'in son eseri

Gazi Üniversitesi maddesine göre bugünkü rektörlük binasının inşaatına 8 Ağustos 1927'de başlandı ve bina 1930'larda bitirildi. Madde bu binayı, birçok önemli eseri olan Mimar Kemaleddin'in son eseri olarak anar. Gazi Eğitim Fakültesi maddesi de ana binanın Kemaleddin'e ait olduğunu ve bugün Gazi Üniversitesi Rektörlüğü, Gazi Eğitim Fakültesi Dekanlığı ve kütüphanesine ev sahipliği yaptığını yazar. Bina, Taşınmaz Kültür ve Tabiat Varlıkları Yüksek Kurulu'nun 1984'teki kararıyla Gazi Üniversitesi'ne devredildi.

Tarihler yan yana konunca dikkat çekici bir ayrıntı çıkar: Mimar Kemaleddin maddesine göre mimar 13 Temmuz 1927'de Ankara'da beyin kanamasından öldü; yani inşaatın başlangıcı, Gazi maddesindeki tarihe göre mimarın ölümünden yaklaşık üç hafta sonra atıldı. Kemaleddin maddesi eserler listesinde "Gazi Eğitim Enstitüsü binası inşaatı"nı sayar. Projenin mimara ait olduğu kaynaklarda açık; inşaatın kimin gözetiminde sürdüğünü ise maddeler yazmaz.

Kişiler

• Mustafa Kemal: Maddelere göre okulun kuruluşunun önünde olan isim; okul 1929'dan itibaren onun unvanını taşıdı.
• Mimar Kemaleddin (1870-1927): Birinci Ulusal Mimarlık Akımı'nın Vedat Tek'le birlikte en önde gelen iki isminden biri; Gazi binası son eseri sayılır.
• Eduard Zuckmayer: Ankara Devlet Konservatuvarı maddesine göre müzik öğretmenliği bölümü 1938'de Gazi Eğitim Enstitüsü'ne bağlanınca oraya geçen ve uzun yıllar müzik öğretmeni yetiştiren Alman müzisyen.

Rakamlar ve bölümler

Gazi Üniversitesi maddesine göre enstitüye bağlı Müzik Eğitimi Bölümü 1937'de, Fransızca Eğitimi 1941'de, İngilizce Eğitimi 1944'te açıldı. 1979'daki düzenlemeyle öğrenim süresi dört yıla çıkarıldı ve okulun adı "Gazi Yüksek Öğretmen Okulu" oldu. 1982'de 2809 sayılı kanunla Gazi Üniversitesi'ne dönüştürüldü; aynı çatı altına Ankara İktisadi ve Ticari İlimler Akademisi, Ankara Devlet Mühendislik Mimarlık Akademisi ve iki teknik öğretmen okulu da girdi.
Gazi Eğitim Fakültesi maddesi 2008-2009 öğretim yılında fakültede yaklaşık 9.500 öğrenci bulunduğunu ve bunun birçok üniversitenin toplam öğrenci sayısına eşit olduğunu not eder. İngilizce madde, bugünkü üniversitenin 21 fakülte ve yaklaşık 77.000 öğrencisi olduğunu yazar.

Görsel: Wikimedia Commons, CC BY 2.5, yazar: Ben Linus. Dosya sayfası

Bugünkü anlamı

Gazi Eğitim Enstitüsü, Cumhuriyet'in eğitim politikasının en somut araçlarından biriydi: Yeni okulları açmak kolaydı, onlara öğretmen bulmak zordu. Kemaleddin'in ulusal üslupta tasarladığı bina bugün hâlâ üniversitenin yönetim merkezi. Türkiye'nin en köklü eğitim fakültelerinden biri olan kurum, öğretmen yetiştirmenin Cumhuriyet'te ne kadar erken bir öncelik olduğunu hatırlatır. Görseller binanın 1930'lardaki hâlini ve bugün rektörlük olarak kullanılan cephesini gösterir.