"İstiklal Marşı'nın bestesi baştan beri Osman Zeki Üngör'ündür" doğru mu? Ali Rıfat Çağatay'ın 1924-1930 arasında çalına

Her törende okunan İstiklal Marşı'nın ezgisi o kadar tanıdıktır ki, çoğu kişi bu ezginin 1921'den beri hiç değişmediğini düşünür. Oysa Mehmet Akif Ersoy'un şiiri 12 Mart 1921'de kabul edildiğinde ortada bir beste yoktu; ilk resmî beste bugünkü beste değildi ve bugünkü beste ancak 1930'da yürürlüğe girdi. Arada altı yıl boyunca İstiklal Marşı, Ali Rıfat Çağatay'ın ezgisiyle çalındı.

Şiir var, beste yok

İngilizce Wikipedia'ya göre İstiklal Marşı 12 Mart 1921'de Büyük Millet Meclisi tarafından resmen kabul edildi. Türkçe Vikipedi'ye göre ülke savaş içinde olduğu için şiirin bestelenmesi ertelendi; 12 Şubat 1923'te İstanbul Maarif Müdürlüğüne bir beste yarışması açma görevi verildi. Bu ikinci yarışmaya 24 besteci katıldı, ama ülkenin içinde bulunduğu zor koşullar nedeniyle bir değerlendirme yapılamadı.

Bu yüzden şiir, ülkenin farklı yerlerinde farklı ezgilerle okunmaya başladı. Türkçe Vikipedi'ye göre Edirne'de Ahmet Yekta Bey'in, İzmir'de İsmail Zühtü Bey'in, Ankara'da Osman Zeki Bey'in, İstanbul'da ise Ali Rıfat Bey ile Zati Bey'in besteleri okunuyordu. Yani bir süre için Türkiye'nin tek bir İstiklal Marşı ezgisi yoktu.

1924: Ali Rıfat'ın bestesi seçiliyor

Türkçe Vikipedi'ye göre 1924'te Ankara'da toplanan seçici kurul Ali Rıfat Çağatay'ın bestesini kabul etti. Osman Zeki Üngör maddesi de aynı sonucu farklı bir ayrıntıyla verir: Yarışma seçici kurulu Osman Zeki Bey'in eserini beşinci seçerken, Ali Rıfat Bey'in alaturka usuldeki bestesini birinci seçti. İngilizce Wikipedia da Çağatay'ın bu erken bestesinin yalnızca altı yıl sürdüğünü yazar.

Ali Rıfat Çağatay kimdi? Türkçe Vikipedi'ye göre 1869'da doğup 3 Mart 1935'te ölen Çağatay bir udi, çellist, kemençe icracısı ve bestekârdı. I. Dünya Savaşı yıllarında İstanbul'da kurulan Şark Musiki Cemiyeti'nin başkanlığını yaptı, 1914'te açılan Darülelhan'ın öğretim kadrosunda yer aldı, 50 civarında bestesi vardı. Kaynak onu doğrudan "İstiklal Marşı'nın ilk bestecisi" olarak tanımlar ve bestesinin 1924'ten 1930'a kadar kullanıldığını yazar.

1930: Değişiklik

Türkçe Vikipedi'nin Osman Zeki Üngör maddesine göre 1930'da Maarif Bakanlığının resmî kurumlara gönderdiği bir genelgeyle uygulama değişti; o güne kadar Ali Rıfat Bey'in bestesiyle seslendirilen güfte, Osman Zeki Bey'in Batı tarzı bestesiyle seslendirilmeye başladı ve bu beste devletin resmî marşı hâline geldi. İngilizce Wikipedia, Üngör'ün bestesinin 1930'da Meclis tarafından kalıcı müzik düzenlemesi olarak kabul edildiğini yazar. Ali Rıfat Çağatay maddesi, değişikliğin nedenini dünyanın diğer ülkelerinin millî marşlarına uyum sağlamak ve çağdaşlaşmak olarak açıklar.

Osman Zeki Üngör o yıllarda Cumhurbaşkanlığı Senfoni Orkestrası'nın şefiydi. Türkçe Vikipedi'ye göre Üngör, Cumhuriyet'in ilanından sonra orkestrasıyla Ankara'ya giderek 11 Mart 1924'te şehrin tarihindeki ilk senfonik konseri verdi; orkestra ikinci konserin ardından "Riyaseticumhur Musiki Heyeti" adıyla cumhurbaşkanlığına bağlandı.

Bugünkü marşın son biçimi

Değişiklik 1930'la bitmedi. İngilizce Wikipedia'ya göre 1932'de müzisyen Edgar Manas, Üngör'ün ezgisini armonilemek ve orkestralamakla görevlendirildi ve marşın son resmî biçimi böyle oluştu. Türkçe Vikipedi'ye göre armonilemeyi Edgar Manas, bando düzenlemesini İhsan Servet Künçer yaptı. Kaynak bir ilginç ayrıntı daha verir: kaynakta Üngör'ün yakın dostu Cemal Reşit Rey'le yapılan bir röportaja dayandırılan bilgiye göre beste aslında başka bir güfte üzerine yapılmıştı ve İstiklal Marşı olması düşünülerek bestelenmemişti. Kaynağa göre söz ile ezgi arasında yer yer görülen uyum eksikliğinin, örneğin "şafaklarda" sözcüğünün iki müzik cümlesi arasında bölünmesinin asıl nedeni budur.

Sonuç

"İstiklal Marşı'nın bestesi baştan beri Osman Zeki Üngör'ündür" cümlesi eksiktir. 1921'de kabul edilen şiir birkaç yıl boyunca farklı şehirlerde farklı ezgilerle okundu; 1924'te seçilen ilk resmî beste Ali Rıfat Çağatay'ındı ve 1930'a kadar çalındı. Bugün bildiğimiz ezgi 1930'da yürürlüğe girdi, 1932'de Edgar Manas'ın armonisiyle son biçimini aldı. Çağatay'ın adı bugün çok az bilinse de, İstiklal Marşı'nın ilk resmî sesi onundu.