Mecidiye kruvazörünün Odessa önlerinde batışı (3 Nisan 1915): Rus mayınına çarpan Osmanlı kruvazörü, Prut adıyla Rus bay

Amerika'da yapılan bir Osmanlı kruvazörü

Mecidiye, Osmanlı ve Türk donanmalarında yarım asra yakın hizmet vermiş bir korumalı kruvazördür. Birinci Dünya Savaşı'nın ilk baharında, 3 Nisan 1915'te Odessa'ya yapılan bir baskın sırasında Rus mayınına çarparak battı; Ruslar gemiyi yüzdürüp Prut adıyla kendi donanmalarına kattı, 1918'de ise gemi Sivastopol'de yeniden Osmanlı eline geçti. Bu yazı, Türkçe Vikipedi'nin Mecidiye (kruvazör) maddesine ve İngilizce Wikipedia'nın Ottoman cruiser Mecidiye maddesine dayanır.

İngilizce maddeye göre gemi 1900'de ABD'nin Philadelphia kentindeki William Cramp & Sons tersanesine sipariş edildi. Türkçe madde, siparişin ABD'nin Osmanlı Devleti'nden istediği 22.000 liralık tazminat meselesiyle bağlantılı olduğunu, sözleşme bedelinin ise 355.000 lira olduğunu belirtir. Omurgası 7 Kasım 1901'de kızağa kondu, 25 Temmuz 1903'te denize indirildi ve 19 Aralık 1903'te hizmete girdi.

Teknik özellikler

Mecidiye 102,5 metre uzunluğundaydı. Kaynaklarda deplasmanı 3.485 ton (standart) ve 3.967 ton (tam yüklü) olarak verilir. Tasarım hızı 22 knottu; ancak İngilizce maddeye göre 1914'e gelindiğinde gemi ancak 18 knot yapabiliyordu. Ana silahları iki adet 152 milimetrelik ve sekiz adet 120 milimetrelik toptu. Mürettebatı farklı yıllarda değişti: ilk yapımda 302 kişi, 1915'te 340 Türk ve 15 Alman olmak üzere 355 kişi, 1936'da ise 310 kişi olarak verilir.

Balkan Savaşı'ndaki görevleri

Mecidiye, Birinci Balkan Savaşı'nda Karadeniz ve Ege'de faal biçimde kullanıldı. Kaynaklara göre 19 Ekim 1912'de ve 21-31 Ekim 1912 arasında Bulgar limanı Varna'yı bombardıman eden kuvvetler arasındaydı. 22 Kasım'da Bulgar torpidobotlarının saldırısında hasar gören Hamidiye kruvazörünün yerini aldı.

Gemi, Yunan denizaltısı Delfin'in yaklaşık 800 metreden attığı torpidodan kurtuldu. Bu, tarihte bir denizaltının bir savaş gemisine yaptığı ilk torpido saldırılarından biri olarak anılır; torpido isabet etmedi. Mecidiye ayrıca İmroz ve Mondros çevresindeki harekâtlara ve 1913'te Şarköy'e yapılan çıkarma girişimine katıldı. İngilizce maddeye göre gemi, Yunan donanmasına karşı yapılan iki büyük deniz muharebesinde, 16 Aralık 1912'deki Elli (İmroz) ve 18 Ocak 1913'teki Limni muharebelerinde de bulundu ve ilkinde hafif hasar gördü.

Birinci Dünya Savaşı'na giriş

Osmanlı Devleti'nin savaşa girmesinden sonra Mecidiye Karadeniz'de görev aldı. Türkçe maddeye göre Aralık 1914'te Hafız Hakkı (Paşa)'yı Trabzon'a taşıyan gemilerden biriydi. Hafız Hakkı, kısa süre sonra Sarıkamış Harekâtı'nda Doğu Cephesi'nde görev alacak komutanlardan biriydi.

Odessa baskını ve batış (3 Nisan 1915)

3 Nisan 1915'te Osmanlı donanması, Rusya'nın Karadeniz'deki önemli limanı Odessa'ya bir baskın düzenledi. Mecidiye bu harekâtta yer aldı. İngilizce maddeye göre gemi, Odessa yakınlarındaki Vorontsovskiy (Vorokoskiy) Mayak fenerinin yaklaşık 15 deniz mili açığında bir Rus mayınına çarptı ve battı. Bu kazada 26 kişi hayatını kaybetti.

Prut adıyla Rus donanmasında

Ruslar gemiyi 31 Mayıs 1915'te yüzdürdü ve 8 Haziran 1915'te kurtarma işlemi tamamlandı. Gemi Odessa'daki Rus Seyrisefain ve Ticaret Şirketi'nin (ROPiT) tersanesinde onarıldı. 29 Ekim 1915'te Prut adıyla Rus Karadeniz Filosu'na katıldı.

1918'de Sivastopol'de geri alınış

Türkçe maddeye göre Şubat Devrimi ve Brest-Litovsk Antlaşması'nın ardından Rusya savaştan çekilince gemi Sivastopol'de Alman kuvvetlerinin eline geçti. İngilizce maddeye göre Almanlar gemiyi 1 Mayıs 1918'de ele geçirdi ve 13 Mayıs 1918'de Osmanlı donanmasına iade etti; gemi yeniden Mecidiye adını aldı ve İstanbul'a çekildi. 31 Ekim 1918'de, Mondros Mütarekesi'nin yürürlüğe girdiği gün, İstanbul'da Kasımpaşa'ya ulaştı ve eğitim gemisi olarak kullanılmaya başlandı.

Cumhuriyet döneminde eğitim gemisi

Cumhuriyet'in ilanından sonra Mecidiye, yaşlı olmasına rağmen Türk donanmasında görev almaya devam etti. Türkçe maddeye göre 1925'e dek süren çalışmalarla Gölcük'te yenilendi ve Mayıs 1927'de (İngilizce maddeye göre Haziran 1927'de) yeniden hizmete girdi. Bundan sonra uzun yıllar eğitim gemisi olarak kullanıldı; deniz harp okulu öğrencileri ve bahriye erleri bu gemide yetişti. 1930'ların fotoğrafları geminin bu dönemdeki görünüşünü gösterir. İngilizce maddeye göre 1927-1940 arasında Türk donanmasının büyük su üstü gemileri arasında sayıldı, 1940'ta ise Gölcük'te yeniden eğitim gemisi yapıldı.

Neden önemli?

Mecidiye'nin hikâyesi, Osmanlı donanmasının son döneminin ve Cumhuriyet donanmasının ilk yıllarının bir özeti gibidir. Yabancı tersanede yapılmış, diplomatik bir anlaşmazlığın gölgesinde satın alınmış, Balkan Savaşı'nda yoğun biçimde kullanılmış, Birinci Dünya Savaşı'nda batmış, düşman bayrağı altında yeniden yüzmüş ve sonunda Cumhuriyet'in deniz subaylarını yetiştiren bir okul gemisine dönüşmüştür. Odessa önlerindeki batış, Karadeniz'de mayın savaşının ne kadar etkili olduğunu da gösterir: tek bir mayın, koca bir kruvazörü saf dışı bırakmaya yetmişti.