Nisan 1920'de İstanbul hükümeti, Anadolu'daki milli hareketi yerel isyanlarla durduramayacağını anlayınca düzenli bir askerî güç kurmaya karar verdi. Adı Kuvâ-yi İnzibâtiye'ydi, yani "inzibat kuvvetleri", düzen kuvvetleri. Halk arasında ve bazı kaynaklarda Hilafet Ordusu diye de anıldı. Ömrü yetmiş günü biraz geçti. Bu yazıda kuruluşunu, Geyve önlerindeki yenilgisini ve dağılışını Türkçe Vikipedi'deki Kuvâ-yi İnzibâtiye, Düzce-Bolu Ayaklanmaları ve Süleyman Şefik Söylemezoğlu maddeleri ile İngilizce Wikipedia'daki Kuva-yi Inzibatiye maddesine dayanarak anlatıyoruz.
Bir haftada üç adım
Türkçe maddeye göre Damat Ferit Paşa, hükümeti kurmasından iki gün sonra, 7 Nisan 1920'de Britanya Yüksek Komiseri Amiral John de Robeck ile milliyetçilere karşı alınacak tedbirleri görüştü. Aynı gün Birleşik Krallık böyle bir ordunun kurulmasına izin verdi. 11 Nisan'da Şeyhülislam Dürrizade Abdullah Efendi'nin, Kuvâ-yi Milliyecilerin eşkıya olduğunu ve öldürülmelerinin sevap ve vatani bir görev olduğunu bildiren fetvası yayımlandı. 18 Nisan 1920 tarihli kararnameyle de birlik resmen kuruldu.
Türkçe madde de Robeck'in Damat Ferit'e Birleşik Krallık'ın etkin bir iş birliği yapamayacağını, ama silah ve cephane konusunda destek olacağını bildirdiğini yazar. İngiltere birliğin erlerine 30, teğmenlerine 60, alay komutanlarına 150 lira maaş bağladı; silah, araç ve gereci temin etti. Birlikler Nisan ve Mayıs'ta İzmit bölgesinde toplandı; arkalarına Britanya birlikleri yerleşti, İzmit limanındaki Britanya savaş gemileri mevzileri top ateşiyle destekleyebilecek konuma geçti.
Kararnamenin açık amacı
Türkçe maddeye göre 18 Nisan kararnamesi birliğin görevini açıkça yazıyordu: Düzce, Hendek ve Adapazarı dolaylarında Kuvâ-yi Milliye'ye karşı ayaklananları desteklemek, bu bölgeleri İstanbul hükümetinin etkisi altına alarak milli kuvvetleri etkisizleştirmek. Örgüt Harbiye ve Dahiliye nezaretlerine bağlı olacak, kolluk kuvvetlerine de yardım edecekti. Kâğıt üzerinde üç piyade alayı ve bir topçu taburundan oluşan, 4.000 kişilik bir tümendi; komutanlığına Süleyman Şefik Paşa atandı.
Kararnamenin tarihi dikkat çekici: Düzce'de ayaklanma beş gün önce, 13 Nisan'da başlamıştı. Büyük Millet Meclisi ise beş gün sonra, 23 Nisan'da açılacaktı.
Ek bilgi
Türkçe Süleyman Şefik Söylemezoğlu maddesi komutanın kim olduğunu anlatır: 1860'ta Erzurum'da doğdu, Erzurum'un eski ailelerinden Söylemezoğulları'na mensuptu. Harp Okulu'nu bitirdi, çeşitli ordularda komutanlık yaptı, Basra valisi oldu, 1919'da üç ay Harbiye Nazırlığı yaptı. Kuvâ-yi İnzibâtiye komutanlığı yüzünden vatandaşlıktan çıkarılarak Yüzellilikler listesine alındı ve sürgüne gönderildi; 1939'daki af kanunundan sonra Türkiye'ye döndü ve 1946'da İstanbul'da öldü.
Kuvâ-yi İnzibâtiye komutanı Süleyman Şefik PaşaGörsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Disiplinsiz bir "disiplin kuvveti"
İngilizce madde birliğin adıyla durumu arasındaki çelişkiye dikkat çeker. Adı "düzen kuvvetleri" olsa da Avrupalı gözlemciler birliğin, özellikle kurmay heyetinin disiplinsizliğiyle alay etmişti. İstanbul'daki isteksizlik yüzünden birlik yola ancak yarım tümen gücünde çıkabildi. Madde, padişahın halifelik unvanını öne çıkararak milliyetçileri yalnızca saltanatın değil Allah'ın da düşmanı gibi göstermek istediğini ve imamlar aracılığıyla bir propaganda yürütüldüğünü yazar.
Komutan değişikliği ve Anzavur
Türkçe maddeye göre birlik daha kuruluşunda zaafa uğradı. Nisan sonunda karargâhıyla İzmit'e gelen Süleyman Şefik Paşa, İstanbul hükümetiyle birlikte hareket eden Ahmet Anzavur'la anlaşmazlığa düştü; hükümet bu çatışmada açık bir tavır almayınca birliğin başından ayrılıp İstanbul'a döndü. Yerine kendisine mirimiranlık (sivil paşalık) verilen Anzavur getirildi.
Dikkat: yanlış bilinen
Kaynaklar birliğin komuta yapısı konusunda birbirini tutmuyor. Türkçe Kuvâ-yi İnzibâtiye maddesi Süleyman Şefik Paşa'nın erken dönemde ayrıldığını ve Anzavur'un birliğin başına geçtiğini söyler. Türkçe Düzce-Bolu Ayaklanmaları maddesi ise Anzavur'a yalnızca cephane ve para verildiğini, birliğin son harekâta 14 Haziran'da Suphi Paşa komutasında çıktığını yazar. İngilizce madde birliğin Süleyman Şefik Paşa komutasında olduğunu söyledikten sonra padişahın komutayı Harbiye Nazırı "Şevket Süleyman Paşa"ya verdiğini yazıyor; bu isim başka kaynakta geçmiyor. İngilizce madde ayrıca birliğin "Yunan Yaz Taarruzu'na Yunan ordusunun yanında katıldığını" ileri sürüyor; oysa her iki dildeki maddeye göre birlik 1920 yazında dağılmıştı. Bu iddiayı doğrulanamadığı için kullanmadık.
Adapazarı'ndan Geyve'ye
Türkçe maddeye göre ilk harekât Anzavur komutasında Adapazarı'na yönelikti. 10 Mayıs 1920'de kenti alan Anzavur kuvvetleri iki gün sonra Kandıra'ya girdi. Hedef Geyve Boğazı'nı aşıp Eskişehir yolunu açmaktı. Anzavur 15 ve 17 Mayıs'ta Geyve'ye üst üste iki saldırı yaptı, ama Ali Fuat Paşa'nın Ankara'dan gönderdiği 20. Kolordu birlikleriyle takviye edilen Çerkez Ethem'in Kuvâ-yi Seyyâre'si karşısında yenildi ve Adapazarı'na çekildi. 20. Kolordu birlikleri 23 Mayıs'ta karşı saldırıya geçerek Adapazarı'nı ve Sapanca'yı geri aldı. Sakarya Nehri'nin geçtiği Geyve BoğazıGörsel: Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, yazar: Acar54. Dosya sayfası
İngilizce madde de birliğin askerlerinin bir bölümünün İzmit'te Ali Fuat'ın birliklerine yenildikten sonra milli kuvvetlere katıldığını yazar.
Son saldırı ve lağv
Türkçe maddeye göre 14 Haziran'da yeni bir saldırıya geçen birlik yine yenildi. İstanbul hükümeti başarısızlığı kabul ederek birliğin İstanbul'a çekilmesine karar verdi ve 25 Haziran 1920'de Kuvâ-yi İnzibâtiye'nin kaldırıldığı, askerlerinin terhis edildiği açıklandı. İngilizce madde birliğin İstanbul hükümetine bıraktığı tek şeyin, masraflarından doğan bir mali sıkıntı olduğunu yazar.
Tarih notu
Kuvâ-yi İnzibâtiye'nin kronolojisi (Türkçe maddeler): 5 Nisan 1920Damat Ferit hükümeti kuruluyor. 7 NisanFerit-de Robeck görüşmesi. 11 Nisan Dürrizade fetvası. 13 NisanDüzce ayaklanması başlıyor. 18 Nisan kuruluş kararnamesi. 23 Nisan Büyük Millet Meclisi açılıyor. 10 MayısAdapazarı, 12 Mayıs Kandıra. 15 ve 17 MayısGeyve saldırıları püskürtülüyor. 23 Mayıs Adapazarı ve Sapanca geri alınıyor. 14 Haziran son saldırı. 25 Haziran birliğin kaldırılışı.
Ne anlama geliyordu?
İngilizce madde Hilafet Ordusu'nun yenilgisini İstanbul'daki padişahın Türkiye üzerindeki etkisinin sonunun işareti olarak yorumlar. Gerçekten de İstanbul hükümeti ilk ve son kez düzenli bir orduyla Anadolu'ya müdahale etmeye kalkmış, bu güç Geyve Boğazı'nı geçemeden dağılmıştı. Ankara açısından ise sonuç iki yönlüydü: Meclis'in ilk aylarında Ali Fuat Paşa'nın birlikleri ve Ethem'in kuvvetleri başkentin batı kapısını tutabilmişti.
#1
