"Samsun'a üçüncü defadır geliyorum": Mantıka Palas'taki not defteri (16 Eylül 1928), Gazi Müzesi ve Havza'daki Mesudiye

Neden bu konu?

Mustafa Kemal'in 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıktıktan sonra kaldığı iki bina bugün müzedir: Samsun'daki Mantıka (Mıntıka) Palas, yani Gazi Müzesi, ve Havza'daki eski Mesudiye Oteli, yani Havza Atatürk Evi. Gazi Müzesi'nde, Atatürk'ün 16 Eylül 1928'de bu binada bir not defterine yazdığı kısa bir metin de sergilenir. Bu konu, o metni ve iki binanın hikâyesini Vikipedi'deki Gazi Müzesi, Havza Atatürk Evi ve Mustafa Kemal Atatürk maddelerine dayanarak anlatır. Havza'daki günlerin siyasi yönü Sohbex'te ayrı bir konuda ele alındığı için burada binalar ve söz üzerinde durulmuştur.

Mantıka Palas: bir otelin hazırlanışı

Gazi Müzesi maddesine göre bina, bazı kaynaklara göre Jean Ionnis Mantika, bazı kaynaklara göre Yanko Abacıoğlu tarafından 1902'de Mantika Palas adıyla otel olarak yapıldı. 509 metrekarelik alana oturan iki katlı yapının dış duvarları yığma tuğla, iç bölmeleri bağdadidir. 9. Ordu Müfettişi Mustafa Kemal'in Samsun'a geleceği haber alınınca Canik Livası Muhasebe-i Hususiye Müdürü Osman Bey, evinin yanındaki, o sırada hizmet dışı olan otelin sahibiyle anlaştı. Askerî hastaneden karyola, kendi evinden yatak ve yorgan getirerek odaları, salonu ve mutfağı donattı.

Mustafa Kemal 25 Mayıs 1919'a kadar bu otelde kaldı, sonra Havza'ya hareket etti. Mustafa Kemal Atatürk maddesi, bir hafta boyunca Mantıka Palas'ta kaldığı bu sürede bölgedeki çatışmaların sebebini araştırdığını ve padişahın verdiği görevin aksine yerel Kuvâ-yi Milliye örgütlerinin kurulmasında rol oynadığını yazar.

Anahtarın teslimi ve tapu

Gazi Müzesi maddesine göre 1926'da Samsun Valisi Fahri Bey başkanlığında bir heyet binayı satın aldı ve 12 Haziran 1926'da Samsun halkı adına İstanbul'da Gazi Mustafa Kemal Paşa'ya evin anahtarını teslim etti. Atatürk, Cumhuriyet'ten sonra 16-18 Eylül 1928 ve 22-26 Kasım 1930'da da bu binada kaldı.

Not defterindeki satırlar

Gazi Müzesi maddesi, Atatürk'ün müzede sergilenen not defterine şu satırları yazdığını aktarır:

"Samsun 16 Eylül 1928; saat sekizi çeyrek geçiyor. Yazı odasındayım. İsmet Paşa'yı beklerken bu satırları yazıyorum. Samsun'a üçüncü defadır geliyorum. İlk gelişim malumdur, tarihini gözümün önünde, büro üstünde duran uzun cigara kutusunun kapağında okuyorum: 19 Mayıs 1335. Ondan sonra bir defa daha gelmiştim. Takriben 4 sene evvel, bir gelişimde de tarihini yukarıda tespit ettim. İsmet Paşa geldi, yazıyı bırakıyorum."

Metin, bir devlet adamının resmî bir demecinden çok, bir anlık günlük notudur. Atatürk ilk gelişinin tarihini Rumi takvimle, "19 Mayıs 1335" olarak verir; bu, miladi 19 Mayıs 1919'dur. Bu tarihin bir sigara kutusunun kapağında yazılı olduğunu söylemesi, o günün odadaki bir eşyada anılmaya başlandığını gösterir. Not, İsmet Paşa'nın gelmesiyle yarıda kalır.

Müzeye dönüşüm

Maddeye göre bina 1938'de Atatürk'ün ölümüyle vasiyeti gereği kız kardeşi Makbule Hanım'a geçti. 1939'da Samsun Belediyesi müze yapmak için binayı istimlak etti; o tarihe kadar yapı Cumhuriyet Halk Fırkası binası olarak kullanılmıştı. 5 Ekim 1940'ta müze olarak açıldı; ikinci kat müze, ilk kat önce Atatürk Halk Kütüphanesi, sonra Samsun Oda Tiyatrosu oldu. 8 Mart 1985'te korunması gerekli taşınmaz kültür varlığı olarak tescil edildi. 1997'de Kültür Bakanlığı'na devredilen yapı, onarımdan sonra 8 Kasım 1998'de yeniden açıldı. 2006'daki yenilemede Samsun Atatürk Müzesi'ndeki eşyalar da buraya getirildi ve iki müze birleştirildi.

Müzede Atatürk'ün çalışma odası, yatak odası ve toplantı salonları bulunur. Kongre Salonu denen büyük salonda Bandırma Vapuru'nun bir maketi sergilenir. Maddeye göre Onuncu Yıl Nutku'nun aslı, Nutuk'un Osmanlıca aslının bir örneği ve Atatürk'ün ilk ziyaretinde yanında taşıdığı gezi çantası da müzededir. Madde, müzenin her yıl yaklaşık 100 bin kişi tarafından ziyaret edildiğini yazar.

Havza: Mesudiye Oteli

Havza Atatürk Evi maddesine göre bu binanın yapım tarihi ve yapanı bilinmez. Osmanlı tapu kayıtlarına göre binayı otel olarak ilk işleten kişi Havza eşrafından Hurdazlı İsa Efendi'dir. O zamanki adıyla Mesudiye Oteli'ni bir süre işleten İsa Efendi, 1917'de oteli Ali Baba'ya devretti; Ali Baba, Mustafa Kemal'i ağırladığı için "otelci" diye anılır. Mustafa Kemal ve arkadaşları Samsun'dan Havza'ya geçmeye karar verince Kaymakam Fahri Bey oteldeki müşterileri boşalttırdı ve binayı bir aylığına kiraladı.

Kerpiç bina zemin kat üzerine iki katlıdır. Birinci katta karşılıklı iki oda Mustafa Kemal için çalışma ve yatak odası olarak hazırlandı; maiyetindekilerin bir kısmı üst kattaki odalara, bir kısmı Havza ileri gelenlerinin konaklarına yerleşti. Madde, binada yapılan en önemli görüşmeler olarak Sovyet heyetiyle ve Giresunlu Topal Osman Ağa ile yapılan görüşmeleri sayar.

Gazi Odası'ndan müzeye

Havza Atatürk Evi maddesine göre bina 1922'de 4.500 liraya satın alındı; Atatürk'ün çalışma odası "Gazi Odası" adıyla korundu, diğer bölümler belediye binası oldu. Atatürk, cumhurbaşkanı olarak Havza'ya ikinci gelişinde, 24 Eylül 1924'te, Türkiye'nin ilk cumhurbaşkanlığı forsunu buraya hediye etti; forsun aslı bugün yatak odasının duvarındadır. Çalışma odasındaki telgraf maniplesi, maddede Atatürk'ün yazışmalarında kullandığı ilk haberleşme aygıtı olarak anılır. Havza Odası'nda Atatürk'ün Havza'ya gelmeden önce Kaymakam Fahri Bey'e cevaplaması için verdiği, kendi el yazısıyla ve imzalı 12 maddelik soru belgesi sergilenir.

Bina 12 Temmuz 1980'de tescil edildi, 1984'te boşaltıldı, 1994'te onarılıp ziyarete açıldı. 2001'deki yenilemeden sonra 25 Mayıs 2002'de "Mustafa Kemal Paşa'nın Havza Karargâhı (Havza Atatürk Evi)" adıyla müze oldu. Üst katta Amasya, Sivas, Erzurum ve Ankara odaları, Millî Mücadele'nin hazırlandığı kentlere ayrılmıştır. 2010'da yeni bir restorasyon ihalesi yapıldı.

Değerlendirme

İki bina da Millî Mücadele'nin ilk haftalarında kısa süre kullanılmış iki otel olmasına rağmen sonradan Atatürk'e hediye edildi ve müzeye dönüştü. Mantıka Palas'taki not defteri, Atatürk'ün dokuz yıl sonra aynı odada oturup ilk gelişinin tarihini yeniden okuduğu anı gösterir: kısa, tarihli ve yarıda kalmış birkaç satır. Kaynaklar binaların devir tarihleri ve Havza'daki kalış süresi gibi ayrıntılarda birbirini tutmaz; bu farklar yukarıda not edilmiştir.