İzmit Selüloz ve Kâğıt Fabrikası (14 Ağustos 1934): Mehmed Ali Kâğıtçı'nın davası

Neden bu konu?

Bugün İzmit'te bir park ve müze adı olarak yaşayan SEKA, Cumhuriyet'in ilk sanayi planı içinde kurulan İzmit Selüloz ve Kâğıt Fabrikası'nın devamıdır. Forumda Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı Karabük üzerinden, Sümerbank ise dokuma fabrikaları üzerinden anlatıldı; bu konu planın kâğıt ayağını ve fabrikanın kurucusu Mehmed Ali Kâğıtçı'yı ele alır. Kaynaklar Türkçe Vikipedi'nin Mehmed Ali Kâğıtçı, SEKA, Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı ve İzmit maddeleridir.

Heybeliada'dan Grenoble'a bir kimyager

Türkçe Mehmed Ali Kâğıtçı maddesine göre Kâğıtçı 1899'da İstanbul Heybeliada'da doğdu; babası emekli deniz binbaşısı Ahmet Bey, annesi Rukiye Hanım'dır. 1922'de İstanbul Darülfünunu kimya bölümünden mezun oldu ve 1922-1923 öğretim yılında Fen Fakültesi Kimya Enstitüsü'nde sınai ve hayati kimya asistanı oldu. 1925 sonlarında kâğıtçılık öğrenmek üzere Almanya'ya gitti, Hannoversche Papierfabriken Alfeld-Gronau'nun selüloz ve kâğıt fabrikalarında çalıştı. 1926'da Fransa'ya geçerek Papeteries de France'ın fabrikalarında işçi olarak çalıştı; Lyon'da filigran, Metz'de kâğıt hamuru çökeltme tekniklerini öğrendi ve Grenoble Üniversitesi Fen Fakültesi'ne bağlı Kâğıtçılık Enstitüsü'ne kaydoldu. 1927'de enstitüyü birincilikle bitirip kâğıt mühendisi unvanıyla yurda döndü.

"Müstehlik değil müstahsil olmalıyız"

Madde, Kâğıtçı'nın Türkiye'de ulusal bir kâğıt sanayii kurulması gerektiğini ve bunun için her türlü olanağın bulunduğunu savunmak üzere başta Vakit gazetesi olmak üzere çeşitli gazete ve dergilerde yazdığını, Darülfünun ve Türk Ocağı'nda konferanslar verdiğini anlatır. Yazılarının bir kısmını 1928'de "Selüloz ve Kâğıt: Selüloz Sanayiinde Müstehlik Değil Müstahsil Olmalıyız" adlı kitapçıkta topladı. Başlıktaki "müstehlik" tüketici, "müstahsil" üretici demektir: kâğıdı dışarıdan alan değil, kendisi üreten bir ülke.

1927-1934 arasında Harp Akademisi'nin Yüksek Levazım Mektebi'nde fabrikacılık, Ticaret Lisesi'nde kimya öğretmenliği yaptı; İstanbul Mıntıkası Sanayi Müfettişliği ve ticari tahlil laboratuvarı uzmanlığı görevlerinde bulundu. 1929'da İktisat Vekâleti'nin isteği üzerine kâğıt sanayii hakkında bir rapor hazırladı; 1932'de İş Bankası'nın kurmayı düşündüğü kâğıt fabrikasının şartnamesini yazdı.

İş Bankası'ndan Sümerbank'a

Maddeye göre dönemin İş Bankası Genel Müdürü Celal Bayar ile yapılan görüşme sonunda kâğıt fabrikasının kurulmasına karar verildi. Ardından selüloz ve kâğıt sanayiinin Birinci Sanayi Planı çerçevesinde ve Sümerbank eliyle doğrudan devletçe kurulması kararlaştırıldı. Kâğıtçı 1 Mart 1934'te kuruluş çalışmalarını yönetmek üzere Sümerbank Umum Müdürlüğü'nde göreve başladı. Kâğıt, karton, ambalaj kâğıdı, gazete kâğıdı ve sigara kâğıdı üretecek fabrikanın projeleri onun yönetiminde hazırlandı.

Türkçe Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı maddesine göre plan 17 Nisan 1934'te yürürlüğe kondu ve 1934-1938 dönemini kapsadı. Sovyetler Birliği'nin teknik ve mali yardımıyla, Sovyet uzmanların raporları yanında Amerikalı uzmanların raporlarından da yararlanılarak hazırlandı; ham maddesi Türkiye'de bulunan ya da sağlanabilecek sanayilerin kurulması amaçlandı. Büyük sermaye ve ileri teknoloji gerektiren sanayi devlete bırakıldı, planda yirmi fabrika kurulması önerildi. Başlangıçta 44 milyon lira ayrılan bütçe sonradan 100 milyon liraya çıkarıldı.

14 Ağustos 1934: ilk taş; 18 Nisan 1936: ilk kâğıt

Türkçe Kâğıtçı maddesine göre İzmit Sümerbank Selüloz ve Kâğıt Fabrikası'nın ilk taşı 14 Ağustos 1934'te konuldu. Kâğıtçı fabrikanın kuruluş hazırlıklarını yürüttü ve 1936'da üretime başlayan fabrikanın müdürlüğüne getirildi. Kurucu müdürü olduğu fabrikada 18 Nisan 1936'da ilk kez kâğıt üretildi. 1938 sonuna kadar Sümerbank Kâğıt ve Karton Fabrikası'nın kurucu müdürlüğünü sürdürdü; kuruluş Sümerbank Selüloz Sanayii Müessesesi adını alınca 1 Ocak 1939'da onun müdürlüğüne atandı.

Türkçe SEKA maddesi de şirketin İzmit'teki fabrikasının 1934'te kurulduğunu yazar. Tam adı Türkiye Selüloz ve Kâğıt Fabrikaları A.Ş. olan SEKA, maddeye göre Türkiye'de kâğıt sanayiinde yatırım ve planlama yapan kamu kuruluşu olarak Afyonkarahisar, Dalaman, Balıkesir, Bolu, Çaycuma, Kastamonu, Karacasu, Akkuş ve Aksu'da işletmelere sahip oldu.

1941'de biten görev ve sonraki yıllar

Maddeye göre Kâğıtçı 31 Mart 1941'de müessese müdürlüğünden alınarak Sümerbank İdare Meclisi'nin 27 Mart 1941'de oluşturduğu "Fen Müşavirliği" görevine atandı; 11 Haziran 1941 tarihli kararla bu göreve de son verildi. Bundan sonra kurduğu kuruluşla, 1952'ye kadar sürdürdüğü Kağıtspor kulübü başkanlığı dışında resmî bir ilişkisi kalmadı. 1942'de İstanbul Belediyesi Kimyahanesi müdürü oldu, kurum İstanbul Hıfzıssıhha Enstitüsü'ne dönüşünce onun da müdürlüğünü yaptı. 1945'ten itibaren İstanbul Teknik Üniversitesi Makine Fakültesi'nde kâğıtçılık dersleri verdi, 1964'te emekli oldu ve 1 Ekim 1982'de Heybeliada'da öldü. Eserleri arasında Kâğıtçılık Tarihçesi (1936), Kâğıtçılığımız ve Engelleri (1964) ve Modern Kâğıt İmalinin 30. Yıldönümünde Hatırladıklarım ve Düşündüklerim (1966) bulunur.

Fabrikadan parka

SEKA maddesine göre kuruluş 1998'de özelleştirme kapsamına alındı ve 2005'te Sümer Holding ile birleştirilerek kapatıldı. İzmit'teki şirket arazisi Kocaeli Büyükşehir Belediyesi tarafından park olarak düzenlendi ve SEKA adının yaşaması için parka Seka Park adı verildi; madde parkı Marmara'nın en büyük etkinlik alanlarından biri olarak anar. Türkçe İzmit maddesi kentteki SEKA Kâğıt Müzesi'ni "Türkiye'nin en büyük endüstriyel mirasının müzeye dönüşüm projesi" olarak tanımlar. Aynı madde İzmit'te sanayinin etkinliğinin her dönemde ülke ortalamasını aştığını, kâğıt, petrokimya ve rafineri merkezlerinin kentin toplumsal yapısını değiştirdiğini yazar.