#1Sümerbank, 1933'te kurulan, hem banka hem de sanayi kuruluşu olarak çalışan bir devlet kurumudur. Türkçe Vikipedi'ye göre adını 11 Temmuz 1933'te Atatürk verdi. İngilizce Vikipedi onu "Atatürk'ün Türkiye'deki sanayi devriminin mihenk taşı" diye tanımlar. Kayseri'den Nazilli'ye, Bakırköy'den Hereke'ye uzanan fabrikalarıyla Sümerbank, Cumhuriyet'in ilk on yıllarında halkın ucuz ve kaliteli kumaşa ulaşmasını sağladı. Bu yazı kurumun doğuşunu, Sovyet kredisiyle kurulan ilk fabrikayı ve sonraki yolculuğunu anlatıyor.
Neden devlet eliyle sanayi?
İngilizce Vikipedi, 1911-1922 arasındaki on bir yıllık kesintisiz savaşların (Trablusgarp, Balkan Savaşları, Birinci Dünya Savaşı, Kurtuluş Savaşı) Türk ekonomisini harap ettiğini ve halkın büyük kısmının yoksul olduğunu hatırlatır. 1929'da başlayan Büyük Buhran da 1923'ten beri büyüyen ama hâlâ zayıf olan Türk ekonomisini sarstı. Kaynağa göre o yıllarda güçlü bir özel kesim bulunmadığından, sanayileşmeyi başlatmak için devletin büyük yatırımlar yapması gerekiyordu.
Bu anlayış Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı'nda somutlaştı. Türkçe Vikipedi'ye göre plan 17 Nisan 1934'te yürürlüğe kondu ve 1934-1938 yıllarını kapsadı. Hammaddesi Türkiye'de bulunan veya sağlanabilecek sanayilerin kurulması amaçlandı; büyük sermaye ve ileri teknoloji gerektiren sanayi devlete bırakıldı. Planda yirmi fabrika kurulması önerildi. Başlangıçta 44 milyon lira ayrılan bütçe sonradan 100 milyon liraya çıkarıldı.
Türkçe Vikipedi'ye göre sanayi fabrikalarının inşası ve Türkiye'ye kredi verilmesine ilişkin anlaşmayı hazırlamak üzere 12 Ağustos 1932'de Türkiye'ye Sovyet uzmanlar geldi. Uzmanların önerileri dokuma, demir-çelik, kâğıt, çimento, cam ve kimya ürünleri üzerinde yoğunlaştı. Hammaddesi yurt içinde üretilen pamuğu işlemek için Sovyetler Birliği ile iş birliği yapılarak Kayseri'de bir dokuma fabrikası kurulmasına karar verildi. Fabrika beş yıllık plana dâhil edildi; inşaatı 20 Mayıs 1934'te dönemin Başbakanı İsmet İnönü'nün katıldığı törenle başladı. Fabrikayı Rus mimar İvan Sergeyeviç Nikolayev tasarladı. İlk büyük tesis Eylül 1935'te Kayseri'de açıldı.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Cumhuriyet Gazetesi. Dosya sayfası
İngilizce Vikipedi'ye göre Sovyetler Birliği, Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı için de kredi ve teknik yardım sağladı; plan kısmen Sovyetlerin 1928-1932 Birinci Beş Yıllık Planı'ndan etkilenmişti. Sovyetler Birliği'nden ve Amerika Birleşik Devletleri'nden ekonomistler ve planlama uzmanları davet edildi. Bu uzmanlar, ülkenin doğal kaynaklarını sanayileşme için nasıl verimli kullanacağı ve fabrikaların ülkenin bölgelerine nasıl dağıtılacağı üzerine raporlar hazırladı. Türkçe kaynak da planın ekonomik gelişmeyi ülkenin çeşitli bölgelerine dengeli biçimde dağıtmayı hedeflediğini yazar.
Fabrikalar ve halk
Türkçe Vikipedi'ye göre Sümerbank, Türkiye'nin ilk modern dokuma kuruluşu olarak büyük ün kazandı. Demir-çelik tesisleri, çimento fabrikaları, kâğıt ve selüloz tesisleri de Sümerbank bünyesinde kuruldu ve sonradan ayrılarak bağımsız kuruluşlar hâline geldi. Kurumun işletmeleri arasında şunlar sayılır:
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Türkçe Vikipedi'ye göre 1987'de Sümerbank'ın özelleştirilmesine karar verildi ve kurum Kamu Ortaklığı İdaresi'ne devredildi; 1988'de Sümerbank Şirketler Topluluğu kuruldu. Bankacılık birimi 23 Ekim 1995'te yeniden yapılandırıldı ve 24 Ekim 1995'te 103,4 milyon dolara Garipoğlu Şirketler Topluluğu'na satıldı. Banka 21 Aralık 1999'da TMSF'ye devredildi, 9 Ağustos 2001'de Oyak Grubu'na satıldı ve 11 Ocak 2002'de Oyakbank'a katıldı. İngilizce kaynak, fabrikaların da 2002'den itibaren, Türk dokuma sektöründe güçlü bir özel kesim oluştuğu ve pazar doyduğu gerekçesiyle aşamalı olarak kapatılıp satıldığını yazar.
Değerlendirme
Sümerbank, 1930'ların devletçilik anlayışının en tanınmış kurumudur. Özel sermayenin yetersiz kaldığı bir dönemde dokuma sanayisini devlet eliyle kurdu, Anadolu'nun farklı şehirlerine fabrika götürdü ve halkın giyim ihtiyacını karşıladı. Kurumun 1980'lerden sonraki dönüşümü ise Türkiye ekonomisinin yönünün nasıl değiştiğini gösterir.
Neden devlet eliyle sanayi?
İngilizce Vikipedi, 1911-1922 arasındaki on bir yıllık kesintisiz savaşların (Trablusgarp, Balkan Savaşları, Birinci Dünya Savaşı, Kurtuluş Savaşı) Türk ekonomisini harap ettiğini ve halkın büyük kısmının yoksul olduğunu hatırlatır. 1929'da başlayan Büyük Buhran da 1923'ten beri büyüyen ama hâlâ zayıf olan Türk ekonomisini sarstı. Kaynağa göre o yıllarda güçlü bir özel kesim bulunmadığından, sanayileşmeyi başlatmak için devletin büyük yatırımlar yapması gerekiyordu.
Bu anlayış Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı'nda somutlaştı. Türkçe Vikipedi'ye göre plan 17 Nisan 1934'te yürürlüğe kondu ve 1934-1938 yıllarını kapsadı. Hammaddesi Türkiye'de bulunan veya sağlanabilecek sanayilerin kurulması amaçlandı; büyük sermaye ve ileri teknoloji gerektiren sanayi devlete bırakıldı. Planda yirmi fabrika kurulması önerildi. Başlangıçta 44 milyon lira ayrılan bütçe sonradan 100 milyon liraya çıkarıldı.
Tarih notu
Sovyet kredisi ve KayseriSümerbank'ın ilk yılları:
- 12 Ağustos 1932: Sanayi fabrikaları ve kredi anlaşması için Sovyet uzmanlar Türkiye'ye gelir.
- 11 Temmuz 1933: Atatürk, kuruma "Sümer Bank" adını verir.
- 17 Nisan 1934: Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı yürürlüğe girer.
- 20 Mayıs 1934: Kayseri Bez Fabrikası'nın inşaatı Başbakan İsmet İnönü'nün katıldığı törenle başlar.
- Kasım 1934: Atatürk Sümerbank sergisinde (Cumhuriyet gazetesi, 11 Kasım 1934).
- Eylül 1935: Kayseri'deki ilk büyük fabrika açılır.
- 9 Ekim 1937: Atatürk, Nazilli Basma Fabrikası'nı açar.
- 19 Kasım 1937: Nazilli Sümerspor kurulur.
- 1946: Adana Bez Fabrikası Sümerbank'a katılır.
- 12 Ağustos 1932: Sanayi fabrikaları ve kredi anlaşması için Sovyet uzmanlar Türkiye'ye gelir.
- 11 Temmuz 1933: Atatürk, kuruma "Sümer Bank" adını verir.
- 17 Nisan 1934: Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı yürürlüğe girer.
- 20 Mayıs 1934: Kayseri Bez Fabrikası'nın inşaatı Başbakan İsmet İnönü'nün katıldığı törenle başlar.
- Kasım 1934: Atatürk Sümerbank sergisinde (Cumhuriyet gazetesi, 11 Kasım 1934).
- Eylül 1935: Kayseri'deki ilk büyük fabrika açılır.
- 9 Ekim 1937: Atatürk, Nazilli Basma Fabrikası'nı açar.
- 19 Kasım 1937: Nazilli Sümerspor kurulur.
- 1946: Adana Bez Fabrikası Sümerbank'a katılır.
Türkçe Vikipedi'ye göre sanayi fabrikalarının inşası ve Türkiye'ye kredi verilmesine ilişkin anlaşmayı hazırlamak üzere 12 Ağustos 1932'de Türkiye'ye Sovyet uzmanlar geldi. Uzmanların önerileri dokuma, demir-çelik, kâğıt, çimento, cam ve kimya ürünleri üzerinde yoğunlaştı. Hammaddesi yurt içinde üretilen pamuğu işlemek için Sovyetler Birliği ile iş birliği yapılarak Kayseri'de bir dokuma fabrikası kurulmasına karar verildi. Fabrika beş yıllık plana dâhil edildi; inşaatı 20 Mayıs 1934'te dönemin Başbakanı İsmet İnönü'nün katıldığı törenle başladı. Fabrikayı Rus mimar İvan Sergeyeviç Nikolayev tasarladı. İlk büyük tesis Eylül 1935'te Kayseri'de açıldı.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Cumhuriyet Gazetesi. Dosya sayfası
Dikkat: yanlış bilinen
Plan ve uzmanlarSovyet kredisinin miktarı kaynaklarda farklı verilir. Türkçe Vikipedi, yirmi yılda geri ödenmek üzere 8 milyon dolarlık bir kredi için mutabakata varıldığını yazar; İngilizce Vikipedi ise Atatürk ve İnönü'nün 1932'de Sovyetler Birliği'nden 8,5 milyon Türk lirası tutarında bir kredi sağladığını söyler. Para birimleri farklı olduğu için bu iki rakamı birbirine çevirip "aynı şey" demek doğru olmaz; yazıda iki rakam da kaynağıyla birlikte verilmelidir. İngilizce kaynak, Sovyetler Birliği'nin o dönem Türkiye'ye en düşük faiz oranını sunan ülke olduğunu da ekler.
İngilizce Vikipedi'ye göre Sovyetler Birliği, Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı için de kredi ve teknik yardım sağladı; plan kısmen Sovyetlerin 1928-1932 Birinci Beş Yıllık Planı'ndan etkilenmişti. Sovyetler Birliği'nden ve Amerika Birleşik Devletleri'nden ekonomistler ve planlama uzmanları davet edildi. Bu uzmanlar, ülkenin doğal kaynaklarını sanayileşme için nasıl verimli kullanacağı ve fabrikaların ülkenin bölgelerine nasıl dağıtılacağı üzerine raporlar hazırladı. Türkçe kaynak da planın ekonomik gelişmeyi ülkenin çeşitli bölgelerine dengeli biçimde dağıtmayı hedeflediğini yazar.
Fabrikalar ve halk
Türkçe Vikipedi'ye göre Sümerbank, Türkiye'nin ilk modern dokuma kuruluşu olarak büyük ün kazandı. Demir-çelik tesisleri, çimento fabrikaları, kâğıt ve selüloz tesisleri de Sümerbank bünyesinde kuruldu ve sonradan ayrılarak bağımsız kuruluşlar hâline geldi. Kurumun işletmeleri arasında şunlar sayılır:
- Bakırköy Pamuklu Sanayii Müessesesi
- Hereke, Isparta, Bünyan ve Defterdar yünlü fabrikaları
- Nazilli Basma Sanayii Müessesesi
- Ereğli Pamuklu ve Adana Pamuklu müesseseleri
- Merinos Yünlü Sanayii Müessesesi
- Gemlik Suni İpek ve Viskos Mamulleri Sanayii Müessesesi
- Beykoz Deri ve Kundura İşletmesi
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Ek bilgi
Özelleştirme ve sonrası9 Ekim 1937'de Atatürk Nazilli Basma Fabrikası'nın açılışını yaptı. Fotoğrafta onunla birlikte Celal Bayar, İsmet İnönü ve fabrikanın genel müdürü Fazlı Turga görülür. Fabrikanın sosyal tesisleri de dikkat çekiciydi: Türkçe Vikipedi'ye göre fabrika idare heyetinin kararıyla 19 Kasım 1937'de kurulan Nazilli Sümerspor; atletizm, voleybol, tenis, masa tenisi, basketbol, boks, paten, bisiklet ve futbol dallarında faaliyet gösterdi ve 2002'de faaliyetlerine son verdi. Futbolcu Rıdvan Dilmen bu kulüpte yetişti. Sümerbank fabrikaları yalnızca üretim yeri değil, çevrelerinde sosyal yaşamın da merkezi oldu.
Türkçe Vikipedi'ye göre 1987'de Sümerbank'ın özelleştirilmesine karar verildi ve kurum Kamu Ortaklığı İdaresi'ne devredildi; 1988'de Sümerbank Şirketler Topluluğu kuruldu. Bankacılık birimi 23 Ekim 1995'te yeniden yapılandırıldı ve 24 Ekim 1995'te 103,4 milyon dolara Garipoğlu Şirketler Topluluğu'na satıldı. Banka 21 Aralık 1999'da TMSF'ye devredildi, 9 Ağustos 2001'de Oyak Grubu'na satıldı ve 11 Ocak 2002'de Oyakbank'a katıldı. İngilizce kaynak, fabrikaların da 2002'den itibaren, Türk dokuma sektöründe güçlü bir özel kesim oluştuğu ve pazar doyduğu gerekçesiyle aşamalı olarak kapatılıp satıldığını yazar.
Değerlendirme
Sümerbank, 1930'ların devletçilik anlayışının en tanınmış kurumudur. Özel sermayenin yetersiz kaldığı bir dönemde dokuma sanayisini devlet eliyle kurdu, Anadolu'nun farklı şehirlerine fabrika götürdü ve halkın giyim ihtiyacını karşıladı. Kurumun 1980'lerden sonraki dönüşümü ise Türkiye ekonomisinin yönünün nasıl değiştiğini gösterir.
Kaynaklar
- Vikipedi, Sümerbank maddesi (tr.wikipedia.org)
- English Wikipedia, Sümerbank (en.wikipedia.org)
- Vikipedi, Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı maddesi (tr.wikipedia.org)