Bergama Baskını (15 Haziran 1919): Soma, Kınık ve Ayvalık müfrezelerinin ani saldırısı

İşgalin ilk ayında bir karşı saldırı

15 Mayıs 1919'da İzmir'e çıkan (İngilizce Bergama maddesinde tarih 14 Mayıs olarak geçer) Yunan ordusu sonraki haftalarda işgal bölgesini genişletti. Bu genişleme, kısa sürede silahlı direnişle karşılaştı. Türkçe Vikipedi'nin Bergama Baskını ve İngilizce Vikipedi'nin Battle of Bergama maddeleri, bu direnişin ilk büyük başarılarından birini anlatır: Türk millî kuvvetleri 15 Haziran 1919'da Bergama'daki Yunan birliğine ani bir saldırı düzenledi ve birliği şehirden çekilmeye zorladı. Birkaç gün sonra ise üstün Yunan kuvvetleri şehri yeniden aldı. Bu konu baskının hazırlığını, seyrini, ardından gelen Menemen katliamını ve kaynaklardaki büyük sayı farklarını bu maddelere ve Menemen Katliamı maddelerine dayanarak anlatır.

Bergama'ya giden yol

İngilizce maddeye göre İzmir'in işgalinden sonra Yunan işgali hemen silahlı düzensiz kuvvetlerin direnişiyle karşılaştı ve siyasi koşullar yüzünden zorlaştı: İzmir bölgesi resmî olarak hâlâ Osmanlı toprağı olduğundan sivil yönetimde, telgrafta ve demiryollarında Türk memurlar görevdeydi; sansür uygulanmıyordu ve Müttefikler sivil halkın, terhis edilmiş Osmanlı askerleri de dahil, silahsızlandırılmasını yasaklamıştı. Madde, bunun Türklere serbestçe gönüllü toplama ve silah biriktirme imkânı verdiğini, çoğu terhis edilmiş subayların yönettiği silahlı grupların böyle oluştuğunu yazar.

Aynı maddeye göre Osmanlı XIV. Kolordusu komutanı Yusuf İzzet Paşa karargâhını Balıkesir'de kurmuştu. Ayvalık'taki 172. ve Soma'daki 188. Piyade Alayları milli gönüllülerle takviye edilmiş ve sırasıyla Yarbay Ali Çetinkaya ile Yarbay Akif'in komutasında bölge komutanlıklarına dönüştürülmüştü. Yusuf İzzet Paşa 11 Haziran'da Bergama'nın geri alınması emrini verdi.

Türkçe maddeye göre Yunan kuvvetlerinin 10 Haziran 1919'da Reşadiye'ye (bugünkü Zeytindağ) ulaştığı haberi gelince sıranın Bergama'da olduğu anlaşıldı. Bergama Mühimmat Deposu memuru, silah ve cephane Yunanların eline geçmesin diye depoyu havaya uçurdu.

12 Haziran: Yunan birliği şehirde

İngilizce maddeye göre Bergama 12 Haziran 1919'da, Binbaşı Apostolos Sermakezis komutasındaki 8. Girit Alayı'nın 1. Taburu, bir dağ topçusu takımı ve yarım süvari bölüğünden oluşan bir Yunan müfrezesince işgal edildi. Yerel kaymakam, şehrin işgalinin Osmanlı hükümeti ile Müttefikler arasında kararlaştırılan koşullara dahil olmadığını söyleyerek itiraz etti; sonraki Müttefikler Arası Soruşturma Komisyonu ise Bergama'nın İzmir sancağı içinde kaldığına ve işgalin 20 Mayıs talimatlarıyla yetkilendirildiğine karar verdi. Ertesi gün müfrezenin 110 kişilik bir bölümü ikmal için Dikili limanına gönderildi. Sermakezis aynı gün, Türk kuvvetlerinin Bergama çevresinde toplandığını İzmir'deki üst komutanlığa, Albay Nikolaos Zafiriu'ya bildirdi. Yunan birliği şehrin çevresindeki tepeleri, özellikle kuzeydoğudaki antik akropol tepesini ("Eski Bergama") ve Bakırçay üzerindeki köprüyü tutuyordu.

Baskına katılanlar

Türkçe madde, Bergama'yı saran ve baskına katılan kuvvetleri tek tek sayar: Soma ve Kınık'tan Niyazi ve Abdullah müfrezeleri; Balıkesir'den Zarbalı Hulusi Bey komutasında bir askerî müfreze ve bir pehlivan müfrezesi; Kaşıkçı'dan Mehmet Ali Çavuş müfrezesi; Turanlı'dan Mülazım Nuri ve Hüseyin Bey müfrezeleri; Ayvalık'tan Binbaşı Cemal Bey ve Ekrem Bey müfrezeleri; Kozak'tan Çakıcı Rahmi müfrezesi. İngilizce madde de kuvvetlerin Soma, Kınık, Balıkesir, Kaşıkçı, Turanlı, Ayvalık ve Kozak'tan geldiğini yazar ve bunların Soma askerî komutanı Kemal Muratoğlu'nun komutasında olduğunu belirtir.

15 Haziran: Baskın

İngilizce maddeye göre saldırı 15 Haziran saat 10.00'da Yunan müfrezesinin bütün savunma hattına yönelik hücumlarla başladı. Aynı sabah köprüdeki muhafızlar ve Dikili'ye giden bir ikmal kolu da saldırıya uğradı; şehrin 6-7 kilometre dışında pusuya düşen 38 kişilik, sekiz arabalı kolun hemen bütün mensupları öldürüldü. Telgraf hatları kesildi. Türk kuvvetleri tepeleri ve ormanları siper alarak giderek yaklaştı; madde, Yunan mevzilerinin arkadan silahlı yerli halk tarafından da saldırıya uğradığını yazar. Öğleden sonra Eski Bergama'nın düşmesi Yunan müfrezesini tehlikeli bir duruma soktu ve komutan geceleyin çekilmeye karar verdi.

Çekiliş 21.30'da başladı. Yük hayvanlarının çıkardığı ses fark edilince Türk kuvvetleri ateş açtı; bu bir paniğe yol açtı ve müfreze ağır teçhizatının çoğunu geride bırakarak düzensizce çekildi. Köprüde süvarileriyle birleşen müfreze Menemen'e yöneldi; yolda Aliağa köyünde Menemen'den gelen takviyelerle karşılaştı ama çekilmeyi sürdürdü ve 16 Haziran saat 22.00'de Menemen'e ulaştı. İngilizce madde, çekilen Yunan birliğine yolu gösteren Çerkez Hamit Çavuş adlı bir kişiden de söz eder.

19-20 Haziran: Yunan geri dönüşü

İngilizce maddeye göre Dikili'ye çıkarılan 6. Takımada Alayı (Albay Haralambos Tserulis) ile Menemen'den gelen Albay Mavrudis komutasındaki karma bir kol, 19 Haziran saat 04.00'te Bergama'ya son yürüyüşe başladı. Gün boyu süren çarpışmalardan sonra Tserulis şehrin kuzeyindeki tepeleri aldı ve iki kol saat 14.00'te köprüde birleşti. Türk kuvvetleri Soma'ya doğru yarı yola kadar itildi ve cephe orada istikrar kazandı. Madde, Yunanların şehri 20 Haziran'da kesin olarak geri aldığını yazar. Bergama 1922'ye kadar Yunan işgalinde kaldı.

Menemen: 16-17 Haziran 1919

Türkçe Vikipedi'nin Menemen Katliamı maddesine göre 16 Haziran 1919'da, işgal sırasında halka sükûnet telkin etmiş olan Menemen Kaymakamı Kemal Bey ve yanındaki 6 jandarma Yunan askerlerince öldürüldü; Yunan askerleri ertesi gün, 17 Haziran'da, Bergama'daki yenilginin intikamını Menemen'deki Türk sivillerden aldı. Belediye makamlarının bildirdiğine göre 1.000'den fazla Türk öldürüldü; sonradan bir Fransız subayının yaptığı soruşturma 200 ölü ve 200 yaralı saptadı. İngilizce madde, Müttefikler Arası Komisyon'un olayı katliam olarak nitelediğini, ancak bunun Yunan komutanlığınca örgütlenmediğini, Bergama olaylarının etkisindeki genç askerlerin panik ve öfkesinden doğduğunu yazdığını aktarır. Türkçe madde, tarihçi Justin McCarthy'nin katliamın önceden planlandığını savunduğunu belirtir.

Türkçe Bergama Baskını maddesine göre Menemen'de olanların tekrarlanmasından korkan Türk siviller Bergama ve çevresinden göç etti; göç edenlerin sayısı 80.000-100.000 arasında tahmin edilmektedir.

Kronoloji

• 15 Mayıs 1919: Yunan ordusu İzmir'e çıktı
• 21 Mayıs 1919: Yunan birlikleri Menemen'e girdi
• 10 Haziran 1919: Yunanlar Reşadiye'ye (Zeytindağ) ulaştı
• 11 Haziran 1919: Yusuf İzzet Paşa'nın Bergama emri
• 12 Haziran 1919: Bergama Yunan müfrezesince işgal edildi
• 15 Haziran 1919: Bergama Baskını
• 16-17 Haziran 1919: Menemen katliamı
• 19-20 Haziran 1919: Yunanlar Bergama'yı yeniden aldı
• 1922: Bergama'daki Yunan işgali sona erdi