Erzurum Taarruzu (Ocak-Şubat 1916): Yudeniç'in kış saldırısı, Tafet Kalesi'nin düşüşü ve Mustafa Kemal'in aynı yıl Muş i

Erzurum Taarruzu, Rus İmparatorluk Ordusu'nun Birinci Dünya Savaşı sırasında Kafkas Cephesi'nde başlattığı ve stratejik Erzurum kentinin ele geçirilmesiyle sonuçlanan büyük kış saldırısıdır. Rusçada "Erzurum Muharebesi" adıyla da bilinir. Türkçe Vikipedi'ye göre Osmanlı ordusu kış aylarında bir dizi beklenmedik terslik yaşadı ve bu Rusların zaferine yol açtı. Rus Kazakları 16 Şubat 1916 sabahı şehre ilk girenler arasındaydı. Bu yenilgi, birkaç ay sonra Mustafa Kemal'in doğu cephesine gönderilmesinin de arka planını oluşturur.

Arka plan: Sarıkamış'tan sonra

Türkçe ve İngilizce Wikipedia'ya göre Sarıkamış Harekâtı'ndaki yenilgiden sonra Osmanlılar yeniden örgütlenmeye çalıştı. İngilizce madde, Ermeni tehcir ve kırımının ordunun ikmalini sorunlu hâle getirdiğini, Osmanlı ordusunu besleyen Ermeni ticaretinin kesintiye uğradığını yazar. Buna karşın 1915 boyunca cephenin kuzey kesimleri sessiz kaldı.

Çanakkale Savaşı'nın sona ermesi önemli sayıda Türk askerini serbest bırakacaktı. Bu durum, Rus Kafkas Ordusu Komutanı Nikolay Yudeniç'i bir taarruza hazırlanmaya yöneltti. Yudeniç bölgedeki ana kale Erzurum'u, ardından Trabzon'u almayı umuyordu. Mevcut Osmanlı tümenlerinden sekizi Kafkas Cephesi için ayrılmıştı; Yudeniç, bu tümenler yeniden konuşlandırılıp savaşa hazır hâle getirilmeden saldırabileceğine inanıyordu. Erzurum dağlardaki bir dizi kaleyle korunduğu için zor bir hedefti.

Kışın beklenmeyen saldırı

İki maddeye göre Osmanlı Başkomutanlığı kış aylarında herhangi bir Rus harekâtı beklemiyordu. 3. Ordu Komutanı Mahmut Kâmil Paşa İstanbul'da, kurmay başkanı Albay Felix Guse ise Almanya'daydı. Türkçe Vikipedi'ye göre Rusların sayıca hafif bir üstünlüğü vardı ama yalnızca sayıya güvenemezlerdi; bu yüzden plan, hattın zayıf bir bölümünü kırmaktı. İngilizce madde, Rusların saldırı yönlerinde biraz daha fazla asker topladığını, hava keşfi yaptığını ve Türk mevzileri hakkında doğru veriler topladığını ekler.

Türkçe maddeye göre ilk saldırı 10 Ocak'ta 11. Kolordu'ya yöneltildi; ilk çarpışma Azkani köyünde ve Kara Urgan zirvesinde oldu. 17 Ocak'ta Köprüköy'deki kuvvetler çekilmek zorunda kaldı. 18 Ocak'ta Rus kuvvetleri Erzurum yolu üzerindeki Hasankale'ye yaklaştı. İngilizce madde 18-19 Ocak 1916'daki Hasankale çarpışmasında Sibirya Kazak Tugayı'nın dört taburluk bir Osmanlı artçısını yok ettiğini, 1.000 Osmanlı askerinin öldüğünü ve 1.500'ünün esir alındığını yazar. Türkçe Vikipedi'deki Köprüköy Muharebesi maddesine göre bu ilk aşamada Osmanlılar 20.000, Ruslar 12.000 kayıp verdi.

Hınıs ve Deveboynu

Mahmut Kâmil Paşa 29 Ocak'ta İstanbul'dan döndü. İki maddeye göre Rusların yalnızca Erzurum'a saldırmakla kalmayıp Van Gölü çevresinde güney kanattaki taarruzu da yenileyeceğini sezdi. Güneydeki Hınıs, Muş'tan takviye gelmesin diye 7 Şubat'ta alındı. Mahmut Kâmil Paşa savunma hatlarını güçlendirmeye çalıştı; bu, Osmanlı yedeklerinin çoğunu kendine çekti ve dikkati kuzeydeki belirleyici saldırıdan uzaklaştırdı.

11 ve 12 Şubat'ta önemli bir topçu platformu olan Deveboynu Sırtı ağır çarpışmalara sahne oldu. Sırtın kuzeyinde Rus kolları, Osmanlıların geçilmez saydığı Kargapazar sırtı üzerinden yaklaştı. Hattın bu kesimini 10. Kolordu koruyordu ve komutanı tümenlerini birbirini destekleyemeyecek biçimde yerleştirmişti. Mahmut Kâmil Paşa'nın Deveboynu bölgesinde beş tümeni vardı, ama kuzeydeki gelişmelere tepki vermekte yavaş kaldı. İngilizce madde, Kargapazar platosundaki yarmanın belirleyici olduğunu, bu yerin kaybıyla bütün Türk cephesinin çöktüğünü yazar.

Kaleler birer birer düşüyor

Türkçe Vikipedi'ye göre Erzurum, Osmanlı Devleti'nin en iyi korunan ikinci şehri sayılıyordu. Kale 235 topla savunuluyordu; surlar şehri iki halka hâlinde 180 derecelik bir yay üzerinde çeviriyordu. Merkezi on bir kale ve batarya koruyor, kanatların her birinde ikişer kale bulunuyordu. Ama 3. Ordu bu çevreyi yeterince tutacak askere sahip değildi. Maddeye göre 350 kişilik Osmanlı taburları 1.000 kişilik Rus taburlarına karşı savunma yapmak zorunda kaldı.

İngilizce madde Tafet Kalesi'nin hikâyesini ayrıntılı anlatır: Ruslar ağır tahkimli Deveboynu sırtını dolanmak için Gürcü-boğaz geçidini hedef aldı. Geçidi Karagöbek ve Tafet kaleleri koruyordu. 11 Şubat 1916'da Rus 39. Tümeni Osmanlı yedeklerini bağlarken Türkistan tüfek alayları kuzey kalelerini yalıttı. Ruslar 12 Şubat'ta boşaltılmış Karagöbek Kalesi'ni aldı. 14 Şubat'ta Tafet Kalesi'ne üç yönden saldırdılar; kale aynı gün düştü, 1.500 Osmanlı askeri esir alındı ve 20 top ele geçirildi. Bu yarma 4. Kafkas Tüfek Tümeni'nin Karasu ovasına ulaşmasını sağladı ve Osmanlı kuzey kanadını çevirdi. 15 Şubat'a kadar kalan kaleler boşaltıldı.

16 Şubat: şehrin boşaltılması

Türkçe maddeye göre 16 Şubat sabahı erken saatlerde şehre ilk girenler arasında Rus Kazakları da vardı. Osmanlı birlikleri kuşatılmaktan kurtularak başarıyla geri çekildi, ama kayıplar zaten yüksekti. 3. Ordu'nun destek birimlerinden ve şehir hastanesinden yaklaşık 250 yaralı esir düştü. Hava keşfi Osmanlıların çekildiğini ortaya koysa da Rus takibi olabileceği kadar etkili olmadı. 10. ve 11. Kolordu'nun kalıntıları Erzurum'un 8 kilometre doğusunda yeni bir savunma hattı kurdu.

İngilizce madde, 3. Ordu'nun öyle kan kaybettiğini ki fiilen bir kolordu boyutuna indiğini ve 1916 sonunda mevcudunun 36.000 kişi olduğunu yazar. Erzurum'un ele geçirilmesi Rus ordusuna Anadolu'nun içlerine ilerleme yolunu açtı.

Mustafa Kemal doğuya gidiyor

İngilizce Wikipedia'daki Mustafa Kemal Atatürk maddesine göre Mustafa Kemal, Çanakkale'den sonra 14 Ocak 1916'ya kadar Edirne'de görev yaptı. Ardından 2. Ordu'ya bağlı 16. Kolordu'nun komutanlığına atandı ve Rusların büyük taarruzu Anadolu'nun önemli şehirlerine ulaştıktan sonra Kafkas Cephesi'ne gönderildi. 7 Ağustos'ta birliklerini toparlayarak karşı taarruza geçti. İki tümeni Bitlis ve Muş'u ele geçirerek Rus komutanlığının hesaplarını bozdu.

Böylece Erzurum'un düşüşüyle açılan yaranın, aynı yılın yazında doğu cephesinin güney kesiminde kısmen sarılması, Çanakkale'den sonra Mustafa Kemal'in ikinci büyük cephe tecrübesi oldu.