Devlet Hava Yolları (20 Mayıs 1933): 2186 sayılı kanun, beş uçak ve 23 koltuk, Kelebek adlı King Bird ve 1956'ya uzanan

Bugün dünyanın en çok ülkesine uçan hava yolları arasında sayılan Türk Hava Yolları, Atatürk döneminde bir devlet idaresi olarak doğdu. Türkçe Vikipedi'ye göre kuruluşu 20 Mayıs 1933 tarihli 2186 sayılı kanuna dayanır ve ilk adı Havayolları Devlet İşletme İdaresi'ydi. İngilizce Wikipedia da aynı tarihi verir ve idarenin Millî Savunma Bakanlığı'na bağlı bir birim olarak kurulduğunu yazar. Bu konu, beş uçakla başlayan yolculuğun Cumhuriyet'in ilk yıllarındaki aşamalarını kaynaklardaki tarihlerle izliyor.

Önceki adım: Türk Tayyare Cemiyeti

Sivil havacılık devlet eliyle örgütlenmeden önce havacılık için bir dernek kurulmuştu. Türkçe Vikipedi'nin Türk Hava Kurumu maddesine göre Türk Tayyare Cemiyeti, havacılık sanayisini kurmak ve askerî, sivil, sportif ve turistik havacılığı geliştirmek amacıyla 16 Şubat 1925'te Mustafa Kemal Paşa'nın emriyle kuruldu. Kurucu ve başkan Cevat Abbas Gürer'di; dernek 5 Ağustos 1925'ten itibaren kamu yararına çalışan dernek statüsü kazandı ve 1935'te Türk Hava Kurumu adını aldı. Forumda bu kurumun ayrı bir konusu bulunduğu için burada yalnızca hava yolu idaresine giden zemini hatırlatıyoruz.

Kuruluş ve ilk filo

Türkçe Vikipedi'ye göre idare 5 uçak ve 23 koltuk kapasitesiyle Ağustos 1933'te faaliyete başladı. İlk filo şöyleydi:
- 2 adet Curtiss King Bird D-2 (5 koltuklu)
- 2 adet Junkers F-13 Limuzin (4 koltuklu)
- 1 adet Tupolev ANT-9 (10 koltuklu)

İngilizce Wikipedia aynı filoyu iki beş koltuklu Curtiss Kingbird, iki dört koltuklu Junkers F 13 ve bir on koltuklu Tupolev ANT-9 olarak sayar. Bu listedeki koltuklar toplandığında (5 + 5 + 4 + 4 + 10) 28 eder; Türkçe madde ise kapasiteyi 23 koltuk olarak verir. Kaynaklar bu farkı açıklamaz.
Türkçe Vikipedi'ye göre idarenin ilk uçağı, Amerikan Curtiss imalatı, 208 seri numaralı ve "Kelebek" adı verilen bir King Bird D-2'ydi. Tanesi 25.555 dolara alınan bu çift motorlu uçak yalnızca beş yolcu taşıyabiliyordu.

Bakanlıktan bakanlığa

İdarenin bağlı olduğu kurum Atatürk döneminde iki kez değişti. Türkçe Vikipedi'ye göre 1935'e kadar Millî Savunma Bakanlığı'na bağlı kaldı, sonra 2744 sayılı kanunla Bayındırlık Bakanlığı'na bağlandı. 3 Haziran 1938 tarihli 3424 sayılı kanunla Devlet Hava Yolları Umum Müdürlüğü'ne dönüştürüldü ve katma bütçeli bir idare olarak Ulaştırma Bakanlığı'na bağlandı. İngilizce Wikipedia da 1935'te Bayındırlık Bakanlığı'na devri ve Devlet Hava Yolları Genel Müdürlüğü adını, üç yıl sonra 1938'de Ulaştırma Bakanlığı'na bağlanışı yazar.

Uçaklar yenileniyor

Türkçe Vikipedi'ye göre King Bird D-2'ler yerini İngiliz de Havilland yapımı DH.89A Dragon Rapide (1936) ve DH.86B Dragon Express (1937) uçaklarına bıraktı. Aynı madde, şirketin 1936'dan bu yana iç ve dış hat kargolarını yolcu uçaklarında, bagajlardan arta kalan kapasiteyle taşıdığını belirtir. İngilizce Wikipedia'ya göre 1945'te filoya birkaç Douglas DC-3 ve Douglas C-47 katıldı; aynı madde başka bir yerde, beş uçakla başlayan filonun İkinci Dünya Savaşı'nda kullanılmış DC-3'lerin eklenmesiyle 1945'te 52 uçağa çıktığını yazar.

Atatürk'ten sonra: Atina ve anonim ortaklık

Türkçe Vikipedi'ye göre ilk uluslararası sefer 12 Şubat 1947'de Atina'ya yapıldı. Pilotlar Orhan Ayata ve Adil Gözender'in yönettiği TC-ABA tescilli Douglas DC-3, sabah saat 10.00'da Ankara'dan havalandı, İstanbul'da durakladı ve Atina'ya geçti; yolculuk toplam 2 saat 40 dakika sürdü. DHY Genel Müdürü Osman Nuri Baykal da uçaktaki heyetteydi. Bu seferin ardından Lefkoşa, Beyrut ve Kahire de uçuş noktalarına eklendi.

Neden önemliydi?

1933'te beş uçak ve birkaç yolcu kapasitesiyle başlayan idare, ilk on yılında bakanlıklar arasında el değiştirse de bir devlet hizmeti olarak sürdü. Sivil havacılığın Türk Tayyare Cemiyeti'nden sonra ayrı bir devlet idaresine kavuşması, Cumhuriyet'in ulaştırmayı demiryolu ile sınırlı tutmadığını gösterir. Bugünkü şirket de kuruluş tarihi olarak 20 Mayıs 1933'ü kullanır.