Ankara'da Ulus Meydanı'ndaki Zafer Anıtı, başkentin en eski Cumhuriyet simgelerinden biridir. Türkçe Vikipedi onu Cumhuriyet tarihiyle ilgili akademik araştırmalara en çok konu edilen eserlerden biri sayar. Anıt bir gazetenin kampanyasıyla doğdu, halkın bağışıyla yapıldı ve Mustafa Kemal'i sağlığında atlı bir komutan olarak gösteren bir heykel oldu. Bu notta anıtın hikâyesini, figürlerini ve kaidesine yazılan sözleri topluyoruz.
Arka plan: Yeni Gün'ün kampanyası
Türkçe Vikipedi'ye göre Ankara'da Kurtuluş Savaşı'nın ve sonrasındaki zaferlerin anıtını yapma fikri Yeni Gün gazetesinin sahibi Yunus Nadi Bey'den geldi. Yunus Nadi'ye göre Cumhuriyet'le sonuçlanan millî mücadele ruhu somutlaştırılıp gelecek kuşaklara aktarılmalıydı. Anıtın Ankaralılardan toplanan bağışlarla yapılması planlandı ve nasıl bir eser olacağına karar vermek için uluslararası bir yarışma açıldı. Şartname Yeni Gün'de yayımlandı.
Şartnameye göre anıt esas olarak mücadelenin önderi Mustafa Kemal'i tasvir etmeli, her ayrıntısı millî mücadele ruhunu yansıtmalıydı. Metinde Anadolu köylüsünün Türkiye'nin gerçek sahibi olduğuna dair bir ifade de vardı. Heinrich Krippel maddesi, anıtın hazineden hiç para alınmadan, halkın katkısıyla yaptırıldığını ekler.
Dikkat: yanlış bilinen
Yarışmanın yılı aynı maddede iki farklı biçimde geçer. Maddenin giriş kısmı yarışmanın 1925'te açıldığını yazar; tarihçe kısmı ise "1924 yılında açılan yarışmayı" Krippel'in kazandığını söyler. Hangisinin doğru olduğunu kaynaklarımızdan çıkaramadığımız için iki yılı da veriyoruz.
Akış: Çankaya'daki bir hafta ve Viyana'daki döküm
Yarışmayı Avusturyalı heykeltıraş Heinrich Krippel kazandı. 1925'te özel bir davetle Türkiye'ye geldi, Çankaya Köşkü'nde bir hafta kadar misafir edildi ve Atatürk'ün portre çizimlerini tamamladı. Yapıma 1925'te başlandı; bronz heykeller Viyana'daki Vereinigte Deutsche Metallwerke tesislerinde üretildi.
Anıt ilk olarak Taşhan'ın önündeki alana kondu; Taşhan'ın yerine sonradan Sümerbank Genel Müdürlük binası yapıldı. Kampanyayı başlatan gazeteyi onurlandırmak için anıta "Yeni Gün Anıtı" dendi. Açılış 24 Kasım 1927'de yapıldı. Törene Başbakan İsmet Bey, mülki erkân ve Avusturya büyükelçisi katıldı. Yunus Nadi'nin konuşmasından sonra şair Mehmet Emin Bey bu anıt için yazdığı "Kavminin Bir İdam Günündeydi Ki..." adlı şiirini okudu. Türk bayrağıyla sarılı anıtın kurdelesini TBMM Başkanı Kâzım Bey kesti. Ulus Meydanı'ndaki Zafer AnıtıGörsel: Wikimedia Commons, CC BY 2.0, yazar: Omer Unlu. Dosya sayfası
Tarih notu
Kronoloji: 1924 ya da 1925 yarışma. 1925Krippel'in Çankaya'daki ziyareti ve yapımın başlaması. 24 Kasım 1927 açılış. 7 Aralık 1927 Krippel'in Cumhuriyet gazetesine röportajı. 16 Kasım 1938Atatürk'ün ölümünden sonra anıttaki resmî tören. 25 Nisan 1939 anıtın arka yüzünde yer aldığı banknotun tedavüle girişi.
Atatürk heykeli: sivil mi, asker mi?
Türkçe maddeye göre yarışma şartnamesi Atatürk'ün sivil olarak betimlenmesini istiyordu. Ama anıt Kurtuluş Savaşı'nı ve zaferi anlattığı için Gazi bu eserde asker kıyafetiyle ve Sakarya adlı atının üzerinde yapıldı. Krippel7 Aralık 1927'de Cumhuriyet gazetesine şöyle dedi: "Gazi Hazretleri'nin bu heykelde bilhassa sivil olarak tasvir edilmeleri arzusu izhar edilmişti. Binaenaleyh sivil elbise giymiş olmalarına rağmen kendilerini, uzak bir istikbalde bile, bir fatih şeklinde gösterebilecek olan bir vaziyet intihab ettim." Madde, Sakarya'nın açık burun deliklerinin, dik kuyruğunun ve gergin dizginlerinin cesaret ve atılganlığa gönderme olduğunu yazar.
Krippel maddesi bu değişikliği şöyle özetler: Atatürk'ün kaide üzerinde ayakta, sivil giyimli bir cumhurbaşkanı olarak gösterilmesi kararlaştırılmışken sonradan fikir değişti ve mareşal üniformalı Gazi atının üzerinde bronzdan yapıldı.
Figürler
Atatürk: Mermer ana kaidenin üstünde, Sakarya adlı atın üzerinde.
İki Mehmetçik: Anıtın sağ ve sol önünde. Krippel maddesine göre biri arkadaşını savaşa çağırır, diğeri düşmanı gözetler.
Türk kadını: Kaidenin arkasında, diğer heykellerin ters yönüne bakar. Türkçe maddeye göre Kara Fatma'dan esinlenerek tasarlandı; başında yemeni, üzerinde şalvar, ayağında yün çorap ve çarık vardır, omzunda bir sahra obüs mermisi taşır.
Heykeller bronzdur ve Ankara taşından bir platformun üzerinde durur.
Kaidedeki sözler
Türkçe maddeye göre Zafer Anıtı, kaidesine yazı yazılan anıtların ilk örneklerindendir; madde, Nutuk'un okunmasından önceki heykellerde kitabeye sık rastlanmadığını ve Zafer Anıtı'yla Nutuk'tan sözlerin kompozisyonlara girme geleneğinin başladığını yazar. Kaideyi çevreleyen kuşakta şu söz vardır: "Türk milleti, muzaffer istihlas ve istiklal cidalini ve muazzam asri inkılaplarını, en manidar bir remz ile, en iyi ifade edebilecek şekli, yukarki hakiki timsalde buldu."
Ön yüz: Dört doğan güneş motifi ve bir çelenk; altında Erzurum'da askerlikten istifasını bildiren söz: "Artık badema, sine-i millete bir ferdi mücahit olarak çalışacağım."
Arka yüz: Devrilmiş bir çınar ve gövdesinden filizlenen bir hayat ağacı; madde çınarın Osmanlı'yı, yeni dalların Cumhuriyet'i simgelediğini yazar. Altında, Namık Kemal'in "Yoğimiş kurtaracak bahtı kara mâderini" dizesine Atatürk'ün 13 Ocak 1921 tarihli cevabı: "Bulunur kurtaracak bahtı kara maderini."
Sağ yüz:Sakarya'da düşmanı yenen Türk askeri ve Başkomutanlık Meydan Muharebesi'nde Atatürk ile silah arkadaşları; İsmet İnönü ve Fevzi Çakmak da kabartmadadır. Yazı: "Düşman ordusunu vatanın harimi ismetinde boğarak, behemahal naili halas ve istiklal olacağız. 6 Ağustos 1919."
Sol yüz: Türk bayrağını selamlayan işgal orduları ve kucağında çocuğuyla cephane yüklü kağnıyı çeken bir kadın.
Zafer Anıtı'nın kaidesi ve figürleri, 2023Görsel: Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, yazar: Gargarapalvin. Dosya sayfası
Yeri ve anlamı
Türkçe maddeye göre anıt ilk Meclis binasına ve Ankara Garı'na bakacak şekilde yerleştirildi; amaç, Ankara'ya gelen birinin bu yapılardan çıktığında şehirde ilk göreceği şeyin bu anıt olmasıydı. Ulus Meydanı'nın, eski adıyla Taşhan Meydanı'nın seçilmesi de Osmanlı döneminden beri şehrin merkezi olmasındandı. Krippel maddesi meydanın o günkü adının Hâkimiyet-i Milliye olduğunu yazar.
Rakamlar ve sonraki hayatı
Açılışından Anıtkabir'in yapılmasına kadar önemli anma ve kutlamalar bu anıtta yapıldı. 16 Kasım 1938'de Başbakan Celâl Bayar ve milletvekilleriyle Ankara Üniversitesi'nin öğretim üyeleri ve öğrencileri anıta çelenk bıraktı. Anıt 1939-1952 arasında Türk lirasının üzerinde yer aldı; madde, 25 Nisan 1939'da tedavüle giren İkinci Emisyon banknotunun arka yüzünde anıtın bulunduğunu yazar. 1952 yapımı Five Fingers filminde ve 1966 yapımı Meydan Köpeği'nde de görüntülendi; madde, Meydan Köpeği'ni anıtı kaydeden ilk yerli film sayar.
Ek bilgi
Anıt açıldığı yerde kalmadı. Türkçe madde, 1952 tarihli Five Fingers filminde anıtın daha önceki görüntülerden farklı bir konumda göründüğünü, bunun da açılıştan sonraki yer değişikliğinden kaynaklandığını yazar. Madde, Yutkeviç'in çekimlerini anıtın eski konumuna dair eldeki tek veri olarak anar.
Bugünkü anlamı
Zafer Anıtı, sağlığında yapılan bir Atatürk heykelinin yalnızca kişiyi değil bir dönemin anlatısını taşıdığını gösterir: Kara Fatma'yı anan kadın figürü, Erzurum'daki istifa sözü, Namık Kemal'e verilen cevap ve devrilen çınardan yeşeren ağaç. Bugün Ulus'ta anıtın önünden geçen biri, Cumhuriyet'in kendini ilk nasıl anlattığını bu kaideden okuyabilir. Görseller anıtı ve kaidesindeki figürleri gösterir.
#1
