Koyunhisar (Bapheus) Muharebesi (27 Temmuz 1302): Osman Bey'in Bizans'a karşı ilk büyük zaferi

Bitinya'nın kaderini değiştiren bir çatışma

Koyunhisar Muharebesi, Bizans kaynaklarında Bapheus adıyla geçen ve Osman Bey'in kuvvetleriyle bir Bizans ordusu arasında yapılan muharebedir. İngilizce Wikipedia bu çatışmayı, doğmakta olan Osmanlı Beyliği'nin ilk büyük zaferi olarak tanımlar ve Bizans'ın Bitinya kırsalı üzerindeki denetimini fiilen yitirdiği an sayar. Türk tarih yazımında muharebe, Halil İnalcık'ın görüşüyle Osmanlı Beyliği'nin devlet niteliği kazandığı olay olarak öne çıkar. Bu konu, muharebenin arka planını, seyrini, sonuçlarını ve tarihi üzerindeki tartışmayı ele alır.

Arka plan: Bizans'ın Anadolu'daki sıkıntısı

XIII. yüzyılın sonunda Bizans İmparatorluğu, Anadolu'daki topraklarını korumakta güçlük çekiyordu. İngilizce Wikipedia'ya göre Osman, 1281 civarında boyunun başına geçtikten sonra yirmi yıl boyunca Bizans'ın Bitinya sınır bölgesine giderek derinleşen akınlar düzenledi. 1301'e gelindiğinde Türkler eski imparatorluk başkenti İznik'i kuşatıyor, Bursa'nın dış mahallelerini yağmalıyordu. Akınlar liman kenti İzmit'i de kıtlıkla tehdit ediyordu; çünkü Türk akıncı grupları kırsalda dolaşarak hasadın toplanmasını engelliyordu.

Madde, 1300 baharında ortak imparator IX. Mihail'in güneyde Manisa'ya kadar uzanan bir sefer düzenlediğini anlatır. Türkler bu büyük ordunun karşısında çatışmaya girmekten kaçındı. Mihail savaşmak istedi ama komutanları onu vazgeçirdi. Türkler bunun üzerine akınlarını sürdürdü ve Mihail'i Manisa'da yalnız bıraktı. Yerel birlikler evlerini korumak için, Alan paralı askerleri de Trakya'daki ailelerine dönmek için ayrıldı; ordu çatışmasız dağıldı ve Mihail deniz yoluyla çekilmek zorunda kaldı.

Muharebe

İzmit üzerindeki baskıyı kırmak için Mihail'in babası İmparator II. Andronikos Palaiologos, megas hetaireiarkhes unvanlı Georgios Muzalon komutasında yaklaşık 2.000 kişilik bir kuvvet gönderdi. İngilizce Wikipedia bu kuvvetin yarısının yeni tutulmuş Alan paralı askerlerinden oluştuğunu belirtir. Birlik Boğaz'ı geçerek İzmit'i rahatlatmak üzere ilerledi.

Bizanslılar, yeri kesin olarak belirlenemeyen ve büyük olasılıkla İzmit'in doğusunda, kentten görülebilecek uzaklıktaki Bapheus ovasında Osman'ın kendisinin komuta ettiği yaklaşık 5.000 kişilik bir hafif süvari ordusuyla karşılaştı. Madde, bu ordunun Osman'ın kendi kuvvetlerinin yanı sıra Paflagonya'dan ve Büyük Menderes çevresinden gelen müttefik Türk gruplarını da içerdiğini yazar. Türk süvarisi Bizans hattına hücum etti; Alan birliği çatışmaya katılmadı. Bizans hattı yarıldı ve Muzalon, Alanların koruması altında İzmit'e çekilmek zorunda kaldı.

Sonuçlar: kırsalın kaybı

İngilizce Wikipedia, Bapheus'un Osmanlı genişlemesi açısından büyük önem taşıdığını vurgular. Bizanslılar Bitinya kırsalının denetimini fiilen yitirdi ve kalelerine çekildi; yalnız kalan bu kaleler birer birer düştü. Madde, muharebeden sonra savunmasız kalan bölgede Osman'ın Koyunhisar kalesini ve kıyı kasabası Gemlik'i ele geçirdiğini kaydeder. Türkçe adın kaynağı da bu kaledir.

Yenilgi, bölgedeki Hristiyan nüfusun imparatorluğun Avrupa topraklarına göçünü de hızlandırdı. Madde, Manisa'daki başarısızlıkla birlikte bu yenilginin Türklerin Ege kıyılarına ulaşıp yerleşmesine yol açtığını ve Bizans için Küçük asyaAsya'nın kesin kaybının habercisi olduğunu belirtir. Yine de Bitinya'nın fethi yavaş ilerledi: Bölgedeki son Bizans karakolu İzmit ancak 1337'de düştü.

Gaziler bölgeye akın ediyor

Zaferin haberi Anadolu'nun iç kesimlerine yayıldı. İngilizce Wikipedia'ya göre Bizans direnişinin kırıldığına inanan binlerce gazi savaşçı, ganimet için iç Anadolu'dan Bitinya'ya geldi. Bizans tarihçisi Georgios Pachymeres, haberin Paflagonya'daki Müslüman akıncılara ulaştığını ve Osman Gazi'nin ününün oraya kadar yayıldığını yazar. Pachymeres'in aktardığına göre tehdit artık İstanbul'un kapılarına kadar dayanmıştı ve Türkler Boğaz'ın karşı yakasında küçük gruplar hâlinde serbestçe dolaşıyordu.

Yer sorunu

Muharebenin yapıldığı Bapheus ovasının yeri kesin değildir. İngilizce Wikipedia, alanın tanımlanamadığını, büyük olasılıkla İzmit'in doğusunda ama kentten görülebilecek mesafede olduğunu yazar. Türkçe adın verildiği Koyunhisar kalesi de bugün kesin olarak belirlenmiş bir yerleşime karşılık gelmez; araştırmacılar İzmit ile Yalova arasındaki bölgede farklı yerler önermiştir.

Minyatürlerde Koyunhisar

Muharebe, XVI. yüzyılda Osmanlı saray tarihçiliğinde de yer buldu. Arifi'nin Şahnâme-i Âl-i Osman adlı eserinin 1558 civarına tarihlenen bir nüshasında Koyunhisar sonrasını konu alan bir minyatür bulunur; Commons'taki kayıt bu sahneyi Orhan Bey ve idam edilen bir Bizans prensi olarak tanımlar. Minyatür olaydan iki buçuk yüzyıl sonra yapılmıştır; sahnenin tarihsel ayrıntısından çok, Osmanlı sarayının kuruluş dönemini nasıl hatırladığını gösterir.

Kaynaklar hakkında

Konu, Türkçe Vikipedi'nin Koyunhisar Muharebesi ve İngilizce Wikipedia'nın Battle of Bapheus maddelerine dayanır. Sayılar (2.000 ve 5.000) İngilizce maddeden alınmıştır; orta çağ kaynaklarında ordu büyüklüklerinin yaklaşık değerler olduğu unutulmamalıdır.