Türkiye İş Bankası (26 Ağustos 1924): Hindistan Müslümanlarının yardımından kalan 250 bin lira, Celâl Bayar ve ilk kumba

Cumhuriyet ilan edileli bir yıl bile olmamıştı. Devletin elinde ne bir merkez bankası vardı ne de ülkenin ekonomisini finanse edecek güçlü bir yerli banka. Bu boşluğu doldurmak üzere atılan ilk adımlardan biri, 26 Ağustos 1924'te Ankara'da kurulan Türkiye İş Bankası oldu. Türkçe Vikipedi bankayı "cumhuriyet döneminin ilk ulusal bankası" olarak tanımlar; İngilizce Wikipedia da onu Türkiye Cumhuriyeti'nde faaliyete geçen ilk banka olarak anar.

Bakanlar Kurulu'nda dile getirilen istek

Bankanın kuruluşuna giden yol, İzmir İktisat Kongresi'nin kararlarından geçer. Türkçe Vikipedi'ye göre Mustafa Kemal, 1924 Temmuz'unda Bakanlar Kurulu'nu toplayarak milli bir banka kurulması isteğini şu sözlerle dile getirdi: "Vatanı kurtaracak ve yükseltecek tedbirlerin başında olarak halkın doğrudan itibar ve itimadından doğup meydana gelen tam manasıyla modern ve milli bir banka kurulması…"

Aynı kaynağa göre banka, İzmir Birinci İktisat Kongresi'nde alınan şu karar doğrultusunda kuruldu: "büyük sermayeli milli bir tedavül bankası teşkil edilerek sermayesinin yalnız ahali tarafından temini kabil olmadığı takdirde bir kısmının hükûmet tarafından hisse senedi satın alınmak suretiyle temini ve mütebaki sermayenin münhasıran Türklere aidiyeti".

Sermaye nereden geldi?

Türkçe Vikipedi'ye göre banka, 250.000 lirası ödenmiş 1 milyon liralık sermayeyle ve tek şube olarak kuruldu. Kurucular arasında Mustafa Kemal'in yanı sıra taahhüt ettikleri sermayenin en az yüzde 10'unu ödeyen 36 kişi vardı. Mustafa Kemal'in sağladığı sermayenin kaynağı ilginçtir: Tüm Hindistan Müslüman Birliği'nin Türk Kurtuluş Savaşı'na destek amacıyla gönderdiği paradan geriye kalan 250.000 lira bu sermayeyi oluşturdu.

İngilizce Wikipedia da 1 milyon liralık sermayenin 250.000 lirasının Atatürk tarafından, geri kalanının özel yatırımcılarca karşılandığını yazar. Böylece savaş yıllarında Hindistan'dan gelen yardımın bir bölümü, barış döneminde bir ulusal bankanın sermayesine dönüşmüş oldu.

Celâl Bayar ve ilk kadro

Bankanın başına kimin geçeceği de belliydi. İngilizce Wikipedia'ya göre Atatürk, yakın çalışma arkadaşı ve o sırada Mübadele, İmar ve İskân Vekili olan Celâl Bayar'ı yeni bankanın başına getirdi; Bayar bankanın ilk genel müdürü oldu. Türkçe Vikipedi de bankanın Celal Bayar'ın liderliğinde Ankara'da hizmete başladığını yazar. Celâl Bayar, ileride Başbakan ve Cumhurbaşkanı olacak; ama 1924'te bir bakanın aynı anda bir bankanın kuruluşunu yönetmesi, devlet ile yeni özel sermaye arasındaki yakın ilişkiyi gösteriyordu.

Birleşme, şubeler ve ilk kumbaralar

Banka hızla büyüdü. Türkçe Vikipedi'ye göre 1924 sonlarında İstanbul Şubesi, 1925'te İzmir ve Bursa şubeleri açıldı. 1927'de İtibar-ı Milli Bankası ile birleşen banka sermayesini 4 milyon liraya çıkardı. İngilizce Wikipedia, bu birleşme için sermayenin 2 milyon lira artırıldığını ve iki bankanın eşit ortak olarak birleştiğini yazar.

Bankanın en çok hatırlanan katkılarından biri tasarruf alışkanlığıdır. İki kaynak da İş Bankası'nın en küçük tasarrufları değerlendirip kalkınmaya aktarmak amacıyla çalıştığını ve 1928'de Türkiye'ye ilk kumbaraları getirdiğini belirtir. 1932'de Hamburg ve İskenderiye'de şube açan banka, yurt dışında şube açan ilk Türk bankası oldu.

Bankacılığın ötesi: iştirakler

İş Bankası kuruluşundan itibaren yalnız mevduat toplayıp kredi vermekle kalmadı. Türkçe Vikipedi'ye göre banka şeker, cam ve dokuma sektörlerinde yer aldı; maden, liman ve kömür işletmeleri gibi alanlarda iştiraklere girdi. Türkiye'nin ilk ulusal sigorta şirketi olan Anadolu Sigorta, 8 Mart 1925'te Mustafa Kemal'in girişimi ve İş Bankası'nın öncülüğüyle kuruldu. 1935'te ise Türkiye'nin cam sanayisini kurmak amacıyla, Mustafa Kemal'in imzasıyla, İş Bankası tarafından Şişecam kuruldu.

Bankanın etkisi ekonominin dışına da uzandı. 1927'de Türkiye'nin ilk düzenli radyo yayınlarını yapan Türk Telsiz Telefon Anonim Şirketi'nin sermayesinin büyük bölümü, Türkçe Vikipedi'nin İstanbul Radyosu maddesine göre İş Bankası ile Anadolu Ajansı'na aitti.

Bugüne kalan

Kuruluşundan bir asır sonra İş Bankası, Türkçe Vikipedi'ye göre Türkiye'nin en büyük özel bankasıdır. 1982'de Türkiye'ye ilk ATM'leri getirmiş ve "Bankamatik" adını markalaştırmıştır. Ulus'taki eski genel müdürlük binası bugün Türkiye İş Bankası Müzesi olarak ziyaretçilere açıktır. 1924'te tek şube ve bir avuç personelle başlayan banka, Cumhuriyet'in ilk yıllarında devletin desteğiyle özel bir milli sermaye oluşturma çabasının en kalıcı örneklerinden biri oldu.