Bursa Merinos Fabrikası (2 Şubat 1938): İnönü ve Bayar'ın attığı ilk taş, Nuri Demirağ'ın inşaatı

Neden bu konu?

Sümerbank'ın kuruluşu ve Kayseri Bez Fabrikası bu forumda ayrı bir konuda anlatıldı.

İlk taş: 28 Kasım 1935

Resmî adı Sümerbank Merinos Yünlü Sanayi Dokuma Fabrikası olan tesis, Türkiye'nin ilk sanayileşme atılımları çerçevesinde 1938'de Bursa'da hizmete girmiş bir tekstil fabrikasıdır. İlk taşı 28 Kasım 1935'te dönemin Başbakanı İsmet İnönü ve İktisat Vekili Celal Bayar tarafından atıldı. Yapımını ünlü girişimci Nuri Demirağ üstlendi. Bir anlatım da Demirağ'ın demiryolu yapımı sürerken başladığı büyük inşaat projeleri arasında Karabük Demir Çelik, İzmit Selüloz ve Sivas Çimento ile birlikte Bursa Merinos tesislerini sayar. İki yılda tamamlanan fabrika 2 Şubat 1938'de açıldı; açılışı Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk yaptı.

Açılış günü ve anı defteri

Atatürk, Sümerbank Genel Müdürü Nurullah Esat Sümer'in sunduğu fabrikanın altın anahtarını aldıktan sonra fabrikada incelemelerde bulundu ve ardından onur defterinin ilk sayfalarına şunları yazdı:

"Sümer Bank Merinos Fabrikası, çok kıymetli bir eser olarak millî sevinci arttıracaktır. Bu eser yurdun, hususiyle Bursa bölgesinin endüstri inkişafına ve büyük millî ihtiyacın giderilmesine yardım edecektir. Eserin başarılmasından Ekonomi Bakanlığını tebrik ederim. Sümer Bank Direktörlüğüne teşekkür ve fabrikayı gördüğüm gibi yüksek bilgi ve tam düzenli idarede direktörüne başarılar temenni ederim."

Metindeki "inkişaf" gelişme anlamındadır. Atatürk'ün sözleri iki hedefi bir arada anar: Bursa bölgesinin sanayileşmesi ve "büyük millî ihtiyacın", yani yünlü kumaş ihtiyacının yurt içinden karşılanması.

"Merinos" adı nereden geliyor?

Fabrikaya Merinos adını Atatürk verdi ve bu adı nasıl seçtiğini İktisat Vekili Celal Bayar'a şöyle açıkladı: "Güneş dili araştırmalarına göre, merinos öz Türkçe bir kelimedir ve ince, uzunca yün anlamına gelir. İspanya'ya giden İber Türkleriyle oraya intikal etmiş ve o Türklerle oraya giden koyunlar ve yünleri bu isimle anılmışlardır. Bu nedenle merinos bu fabrika için pek uygun bir isimdir."
Teorinin, tüm insan dillerinin ilk-Türkçe bir ana dilden türediğini öne sürdüğü ve adını, bu ana dilin güneşin gücünü selamlamak isteyen Orta Asyalı güneşe tapanlar arasında doğduğu varsayımından aldığı anlatılır. Atatürk'ün 1938'deki ölümünden sonra İbrahim Necmi Dilmen'in Ankara Üniversitesi'ndeki Güneş Dil Teorisi derslerine son verdiği aktarılır.

İplikten entegre fabrikaya

Fabrika önceleri yalnızca iplik üretiyordu; 1944'te dokuma, 1946'da apre tesisleri eklendi ve böylece Ortadoğu ve Balkanlar'ın en büyük entegre yünlü kumaş fabrikası oldu. Merinos'u "Cumhuriyet tarihinin sembol işletmelerinden" biri olarak niteler ve 1960'larda Bursa ekonomisine en önemli katkıyı sağlayan kurum hâline geldiği anlatılır.

Kapanış, yangın ve park

Kurum 2004'te Özelleştirme İdaresi Başkanlığı tarafından özelleştirildi, üretim durduruldu ve arazisiyle taşınmazları Bursa Büyükşehir Belediyesi'ne bedelsiz devredildi. Arazi ve taşınmazlar 31 Temmuz 2006'da çıkan faili meçhul bir yangında kül oldu. 314.569 metrekarelik arazinin eğitim, kültür, sanat, spor ve rekreasyon amacıyla kullanılması kararıyla tarihî fabrika 2007'de bir kültür merkezine dönüştürüldü ve araziye yeni bir kongre merkezi yapıldı; bugün içinde Halk Eğitim'e bağlı bir konservatuvar da bulunur.

Park, fabrika arazisinde Bursa Büyükşehir Belediyesi'nin kentsel dönüşüm projesi çerçevesinde 2006-2008 arasında oluşturuldu ve Bursa'nın en büyük ikinci kent parkıdır. 252.500 metrekarelik yeşil alanda 81 türden 2.500 ağaç ve 11.600 bitki, bir yapay gölet, 2 kilometrelik yürüyüş, 3 kilometrelik koşu ve 5 kilometrelik bisiklet yolları ile Merinos Atatürk Kongre ve Kültür Merkezi yer alır.

Merinos: bir fabrika, bir ad ve bir teori

Bursa Merinos Fabrikası, Cumhuriyet'in ilk sanayi atılımlarının en simgesel yapılarından biri. 28 Kasım 1935'te ilk taşının atılması, iki yılda tamamlanması ve 2 Şubat 1938'de Atatürk tarafından açılması, dönemin hızını ve kararlılığını gösteriyor. Atatürk'ün anı defterine yazdıkları da iki hedefi açıkça ortaya koyuyor: Bursa bölgesinin sanayileşmesi ve yünlü kumaş ihtiyacının yurt içinden karşılanması.

Konunun bizi en çok düşündüren yanı, fabrikanın adı. Atatürk bu adı Güneş Dil Teorisi'ne dayanarak seçti ve "merinos"un öz Türkçe bir kelime olduğunu düşündü. Bugün bu teorinin dilbilimciler tarafından kabul görmediğini ve kısa sürede önemini yitirdiğini açıkça yazmak gerekiyor. Bunu yazmak, Atatürk'ün dil ve tarih konusundaki büyük merakını ya da kurduğu kurumların değerini küçültmüyor; yalnızca her fikrin kendi döneminin koşullarıyla birlikte okunması gerektiğini hatırlatıyor.

Fabrikanın yapımını Nuri Demirağ'ın üstlenmesi de ilginç bir ayrıntı. Aynı girişimcinin Karabük, İzmit ve Sivas'taki büyük projelerde de yer alması, o yıllarda devlet ile özel girişimin sanayi hamlesinde nasıl iş birliği yaptığını gösteriyor.

Bugün fabrikanın yerinde bir parkın bulunması, Bursa'nın bu sanayi mirasını şehrin ortak hafızasında yaşatmaya devam ettiğini gösteriyor.