Alpullu Şeker Fabrikası (26 Kasım 1926): Lozan'dan sonra 601 sayılı kanun, Trakya'da açılan fabrika ve Atatürk'ün 1930'd

Neden bu konu?

Cumhuriyet'in ilk sanayi yatırımları arasında şeker fabrikalarının ayrı bir yeri vardır: Birinci Dünya Savaşı ve Kurtuluş Savaşı yıllarında şeker sıkıntısı çeken bir ülke, kendi pancarından kendi şekerini üretmeye 1926'da başladı. Bu konu, o yıl açılan iki fabrikadan biri olan Kırklareli'deki Alpullu Şeker Fabrikası'nı; kuruluşuna zemin hazırlayan Lozan Antlaşması'nı ve 601 sayılı kanunu, kurucularını, Atatürk'ün 20 Aralık 1930'daki ziyaretini ve "ilk şeker fabrikası hangisi?" sorusunu ele alır. Bilgiler Türkçe Vikipedi'nin Alpullu Şeker Fabrikası, Türkşeker (Türkiye Şeker Fabrikaları) ve Uşak Şeker Fabrikası maddeleri ile İngilizce Wikipedia'nın Alpullu maddesine dayanır.

Yüz yıllık başarısız girişimler

Türkşeker maddesine göre Türkiye'de şeker üretimi çalışmaları 19. yüzyılın başlarına kadar geri gider. İlk teşebbüs 1839'da Necip Paşa'nın bir fabrika kurmak için Almanya'dan makine ve teçhizat getirtmesiyle yapıldı, ancak onun ölümüyle iş gerçekleşmedi. 1840'ta Arnavutköylü Dimitri Efendi, 1867'de Davutoğlu Karabet, 1879'da Fenerler İdaresi Müdürü Michel Paşa, 1890'da Yusuf Bey ve yüzyılın sonlarına doğru Rauf Paşa yeni girişimlerde bulundu. Akşehir dolaylarında, Birinci Dünya Savaşı sıralarında da yabancılar tarafından Adapazarı ve Karacabey'de fabrika etütleri yapıldı. Ankara, Kastamonu, Bursa, Çanakkale, Sivas ve Elazığ'daki etütler ile 1917'de kurulan Zenit Şirketi'nin girişimleri de sonuçsuz kaldı.

Madde, Türkiye'nin hem Birinci Dünya Savaşı hem de Kurtuluş Savaşı sırasında çok büyük şeker sıkıntısı çektiğini ve ulusal nitelikte bir şeker sanayii kurma girişimlerinin Cumhuriyet döneminde gerçekleştiğini yazar. 24 Temmuz 1923'te imzalanan Lozan Antlaşması'nın getirdiği olanaklar, şeker sanayiinin kurulmasına yol açan ilk hareketlere zemin hazırladı; 19 Nisan 1923'te Uşak'ta "Uşak Terakki-i Ziraat T.A.Ş." kurulmuştu.

601 sayılı kanun: şekere devlet himayesi

Türkşeker maddesine göre 5 Nisan 1925 tarihli ve 601 sayılı kanunla şeker fabrikası kurulması teşvik edildi, fabrika kurmak isteyen özel girişimcilere ayrıcalıklar tanındı ve şeker ithalatı zorlaştırıldı. Madde bu kanunun önemini şöyle açıklar: Lozan Antlaşması'nın hükümleri, devletin gümrük tarifelerini serbestçe belirlemesini ve dolayısıyla şeker ithalat vergisini artırmasını beş yıl süreyle kısıtlıyordu; 601 sayılı kanun bu kısıtın içinde kalarak üretimi imtiyaz ve muafiyetlerle destekledi. Maddeye göre ulaştırma ve tarım sektörlerini de canlandıracak şeker üretiminin bu biçimde desteklenmesi tesadüf değildi; hükümetin Meclis'e sunduğu gerekçe ve encümen mazbataları şeker üretimine ülke ekonomisi açısından büyük önem verildiğini gösterir.

Kanunla şeker fabrikaları devlet himayesine alınınca 6 Aralık 1925'te Uşaklı Molla Ömerzade Nuri öncülüğünde Uşak Şeker Fabrikası'nın ilk taşı konuldu. Trakya'da ise başka bir müteşebbis heyet tarafından kurulan "İstanbul ve Trakya Şeker Fabrikaları T.A.Ş.", Alpullu'daki fabrikanın ilk taşını koydu.

Açılış ve fabrika kasabası

Alpullu Şeker Fabrikası, Türkçe maddeye göre 26 Kasım 1926'da işletmeye açıldı. Fabrika Kırklareli'nin Alpullu kasabasında, Alpullu Tren İstasyonu'nun hemen yanındadır. İngilizce Alpullu maddesi kasabanın İstanbul-Edirne ana demiryolu ile Kırklareli'ye giden hattın kavşağında bulunduğunu, Babaeski'ye 10, Kırklareli'ye 45 kilometre uzaklıkta olduğunu yazar. Bu konum pancarın toplanması ve şekerin İstanbul'a taşınması için elverişliydi.

İngilizce madde, Türk döneminde kasabanın "Şeker köyü" anlamına gelen Şekerköy adıyla anıldığını ve bu adın şeker pancarının kasaba ekonomisi için önemini yansıttığını belirtir. Aynı maddeye göre Alpullu'nun ekonomisi bugün de şeker pancarına dayanır ve fabrika genç Cumhuriyet'in en erken sanayi projelerinden biridir. Kasaba 1964'te belde merkezi oldu; 2022'de nüfusu 2.070'tir.

Türkçe madde fabrikanın çevresinde kurulan sosyal yaşamı da sayar: fabrika ile birlikte ya da sonrasında yapılan işçi konutları, spor tesisleri, sinema ve lokanta, hastane, revir, ecza deposu, satış mağazası, okul, cami ve hamam. Misafirhane olarak devlet büyüklerinin ağırlandığı "Ergene Köşkü" ve törenlerin yapıldığı "Büyük Köşk" de yerleşkededir. Bu tablo, fabrikanın yalnızca bir üretim tesisi değil, kendi okulu, hastanesi ve sinemasıyla küçük bir sanayi kasabası olarak kurulduğunu gösterir.

Atatürk'ün ziyareti: 20 Aralık 1930

Türkçe maddeye göre Atatürk 20 Aralık 1930'da fabrikayı ziyaret etti ve düşüncelerini anı defterine şöyle yazdı:

"Alpullu Şeker Fabrikası'nı gezdim. Gördüğüm vaziyetten çok memnun kaldım. Müessesenin daha tevsii etmesini ve şimdiye kadar olduğundan fazla muvaffak olmasını dilerim. Memleketimizin her müsait mıntıkasında şeker fabrikalarının çoğalması ve bu suretle memleketin şeker ihtiyacının temini mühim hedeflerimiz arasında tanınmalıdır."

Notta geçen "tevsi" genişleme, "müsait mıntıka" ise uygun bölge demektir. Atatürk'ün dileği, şeker fabrikalarının ülkenin uygun her bölgesinde çoğalmasıydı. Türkşeker maddesindeki tarihler bu dileğin sonraki yıllarda nasıl karşılık bulduğunu gösterir: 1 Şubat 1933'te Eskişehir Şeker Fabrikası'nın ilk taşı konuldu ve 5 Aralık 1933'te açıldı; 7 Ekim 1933'te ilk taşı konulan Turhal Şeker Fabrikası 19 Ekim 1934'te açıldı.

Türkşeker'e giden yol

Türkşeker maddesine göre Alpullu, Uşak, Eskişehir ve Turhal fabrikaları 18 Haziran 1935 tarihli ve 2850 sayılı Bakanlar Kurulu kararına dayanılarak 6 Temmuz 1935'te "Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş." adıyla birleştirildi. Şeker üretimi 1950'ye kadar bu dört fabrikayla yapıldı; yeni fabrikalar için "Şeker Sanayii'nin Tevsi Programı" 1951'de hazırlandı. Alpullu bu nedenle hem Cumhuriyet'in ilk şeker fabrikalarından biri hem de bugünkü Türkşeker'in kurucu dört fabrikasından biridir.

Türkçe maddeye göre fabrika 2018'de özelleştirildi ve Binbirgıda Tarım Ürünleri Sanayi ve Ticaret AŞ tarafından 150 milyon TL'ye satın alındı. 29 Ekim 2022'de fabrikada bir müze açıldı.