Askerî Fabrikalar Umum Müdürlüğü (1921) ve Kırıkkale: İstanbul'dan kaçırılan tezgâhlardan 12 haneli Kırık köyünde kurula

Neden bu konu?

Kurtuluş Savaşı'nın cephane hikâyeleri bu forumda İnebolu, İstiklâl Yolu, Karakol Cemiyeti ve Sovyet yardımı konularında anlatıldı. Bu konu, aynı ihtiyaçtan doğan kalıcı bir kurumu ele alır: 1921'de Ankara'da yeniden örgütlenen Askerî Fabrikalar Umum Müdürlüğü ve onun en büyük yatırımlarından biri olarak bir köyü sanayi kentine dönüştüren Kırıkkale. Kaynaklar Türkçe Vikipedi'nin Makine ve Kimya Endüstrisi, Kırıkkale ve MKE Silahsan Müzesi maddeleri ile İngilizce Wikipedia'nın Mechanical and Chemical Industry Corporation ve Kırıkkale maddeleridir.

Tophane'den Ankara'ya: kurumun adları

Türkçe Makine ve Kimya Endüstrisi maddesi kurumun köklerini Fatih Sultan Mehmet'in kurdurduğu Top Dökümhanesine, yani Tophane-i Âmire'ye dayandırır. Madde kurumun tarih boyunca kullandığı adları şöyle sıralar:

• Top Dökümhanesi / Tophane-i Âmire (1453-1832)
• Tophane Müşirliği (1832-1908)
• Tophane Nazırlığı (1908-1909)
• İmalat-ı Harbiye Müdüriyeti Umumiyesi (1909-1921)
• Askerî Fabrikalar Umum Müdürlüğü (1921-1950)
• Makina ve Kimya Endüstrisi Kurumu (1950-2021)
• MKE A.Ş. (2021'den bugüne)

İngilizce madde de kurumun 15. yüzyılın ikinci yarısında Osmanlı topçu ocağına top, barut ve gülle sağlamak için kurulan Tophane-i Âmire'den geldiğini, 1832'de yeniden örgütlendiğini ve 1908'de Harbiye Nezareti'nin bir dairesi hâline getirildiğini yazar.

1921: kaçırılan tezgâhlar ve yeni örgüt

Türkçe maddeye göre İstanbul'un işgali üzerine kurumun bir kısım tezgâhı, teçhizatı, malzemesi ve ustaları İstanbul'dan kaçırıldı ve 1921'den itibaren Kurtuluş Savaşı'nda ulusal bağımsızlık hareketinin içinde yer aldı. Aynı yıl kurum Askerî Fabrikalar Umum Müdürlüğü adıyla yeniden teşkilatlandırıldı. Merkezi Ankara'da olan bu yapı, madde ifadesiyle, İstanbul, Kırıkkale ve yurdun birçok köşesindeki kuruluşlarıyla Cumhuriyet döneminin başta savunma sanayii olmak üzere birçok sanayi alanındaki yapılanmasının ana taşlarından biri oldu.

Kırık köyünden Kırıkkale'ye

Türkçe Kırıkkale maddesine göre şehir Kırık köyünün arazileri üzerine kuruldu. 1920'lerde mühimmat fabrikasının ilk taşlarının atılması ve demiryolunun buradan geçmesi şehrin oluşmasında önemli rol oynadı. Mühimmat fabrikasının üretime geçmesiyle yer göç almaya başladı ve 12 haneli Kırık köyü 1929'da bucak yapılarak "Kırıkkale" adıyla anılmaya başlandı. Madde, Kırıkkale'nin 1929'da 3.000 nüfuslu bir Anadolu kasabası olduğunu, ilk yerleşimlerin demiryolu güzergâhında, bugün de aynı adı taşıyan Fabrikalar mahallesi ile Ovacık, Kurtuluş ve Hüseyin Kahya mahallelerinde oluştuğunu yazar.

Madde nüfus verilerini de aktarır: 1927'deki ilk nüfus sayımında Kırıkkale adı geçmez; o dönemde Ankara'nın ilçesi olan Keskin'in nüfusu 48.934'tür. 1935 genel nüfus sayımında şehrin nüfusu 4.599'a yükseldi; Kırıkkale 1935 ve 1940 sayımlarında Keskin'e bağlı bir nahiyeydi. Makine ve Kimya Endüstrisi'ne bağlı fabrikalarda çalışmak için çevre illerden göç başladı ve madde ifadesiyle Cumhuriyet'in ilk yıllarında şehrin büyümesine sanayi öncülük etti. Kırıkkale 1941'de belediye oldu ve 21 Haziran 1989'da Cumhurbaşkanı Turgut Özal'ın katıldığı törenle il merkezi yapıldı.

İngilizce Kırıkkale maddesi, Kızılırmak yakınında Ankara-Kayseri demiryolu üzerindeki eski bir köy olan kentin hızlı nüfus artışını özellikle 1950'lerde kurulan çelik fabrikalarına bağlar; 1960'larda kimya tesisleri eklendiğini ve 1986'da Tüpraş Kırıkkale Rafinerisi'nin kurulduğunu yazar. Kentin adı "kırık kale" anlamına gelir; madde adın, kentin 3 kilometre kuzeyindeki Kırık köyü ile merkezdeki "Kale" adının birleşmesinden geldiğinin söylendiğini belirtir.

1950: MKE adı ve sonrası

Türkçe maddeye göre kurum, değişen dünya ve Türkiye koşulları ile NATO'ya giriş süreci sonucunda kapasiteyi daha verimli kullanmak amacıyla 15 Mart 1950'de 5591 sayılı Kanun'la sermayesinin tamamı devletçe karşılanan Makina ve Kimya Endüstrisi Kurumu adıyla yeniden örgütlendi. Zamanla 18 büyük fabrika ve 18.000 kalifiye personele ulaştı. Kurum 1954'te Türkiye'nin ilk yerli eğitim uçağı MKE Uğur'u üretti; ilk askerî pil üretimi ve ilk demiryolu haddelemesi de kurumun ilkleri arasında sayılır. 3 Temmuz 2021'de 7330 sayılı kanunla anonim şirkete dönüştürüldü. Madde kurumun Kırıkkale'deki tesisleri olarak Ağır Silah, Barut, Çelik ve Pirinç, Mühimmat ve Silah fabrikalarını sayar.

Kırıkkale Silah Müzesi

Türkçe MKE Silahsan Müzesi maddesine göre Kırıkkale Silah Fabrikası içindeki müze, 1987'de Anıtlar ve Müzeler Genel Müdürlüğü kararıyla şehrin ilk özel müzesi oldu, 15 Temmuz 1990'da açıldı ve 2 Kasım 1993'te yenilenerek yeniden ziyarete açıldı. Müzede sergilenen eserlerin ağırlığı, madde ifadesiyle Kurtuluş Savaşı'ndan sonra İstanbul ve Karadeniz halkından toplanarak Anadolu'ya kaçırılan eserlerdir; bir kısmı da İstanbul Tophane'deki silah fabrikasından koruma altına alınmak üzere gönderildi. Yaklaşık 500 parçalık koleksiyonda 14. yüzyıla ait 28 kiloluk bir zırh gömleği ve miğfer de bulunur. Müze özel statüde olduğu için yalnızca 18-24 Mayıs Müzeler Haftası'nda ücretsiz açılır.