Radyoda alaturka yasağı (2 Kasım 1934 - 6 Eylül 1936): 1 Kasım meclis konuşması, Matbuat Umum Müdürlüğünün kararı, Mısır

Neden bu konu?

Cumhuriyet'in müzik politikası bu forumda Musiki Muallim Mektebi, Ankara Devlet Konservatuvarı ve Türk Beşleri konularında anlatıldı; İstanbul Radyosu'nun 1927'deki kuruluşu da ayrı bir konuda ele alındı. Bu konu, o politikanın en tartışmalı adımlarından birine odaklanır: 1934 sonbaharında klasik Türk müziğinin (dönemin deyişiyle "alaturka" müziğin) devlet radyolarında çalınmasının yasaklanması. Konu Türkçe Vikipedi'deki Klasik Türk müziği, Türkiye'de radyo ve Ankara Radyosu maddeleri ile İngilizce Wikipedia'daki Music of Turkey ve Ottoman classical music maddelerine dayanır.

Alafranga ve alaturka

İngilizce Ottoman classical music maddesine göre Batı müziği ile Osmanlı klasik müziği arasındaki ayrım, Osmanlı seçkinleri tarafından "alafranga" ve "alaturka" (Avrupai ve Türk) diye adlandırılıyordu. İngilizce Music of Turkey maddesi Cumhuriyet'in ilk yıllarında bu ayrımın nasıl siyasete dönüştüğünü anlatır: eski saray orkestrası Mızıka-yı Hümayun İstanbul'dan Ankara'ya taşınıp Riyaset-i Cumhur Orkestrası adını aldı; 1924'te Batı tarzı müzik öğretmeni yetiştirecek yeni bir okul kuruldu; İstanbul'daki Doğu musikisi okulu 1926'da İstanbul Konservatuvarı adını aldı ve yetenekli gençler yurt dışına gönderildi.

Aynı madde, Atatürk'ün emriyle 1924'te Anadolu'daki halk müziği örneklerinin derlenip sınıflandırılmasına başlandığını, bu çalışmanın 1953'e kadar sürdüğünü ve yaklaşık 10.000 türkünün toplandığını yazar. Yani yasak "Türk müziğine" değil, belirli bir geleneğe, şehirli klasik ve fasıl müziğine yönelikti; halk müziği ise devlet eliyle derlenip çoksesli eserlere kaynak yapılmak isteniyordu.

1 Kasım 1934 konuşması

İngilizce Music of Turkey maddesine göre Atatürk 1 Kasım 1934'te Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde bir konuşma yaptı. Maddenin İngilizce çevirisiyle aktardığı bölümde Atatürk, Türklerin kültür mirası konusunda ne kadar duyarlı olduğunu hatırlatır; güzel sanatlarda ele alınması en verimli ve en hızlı alanın Türk müziği olduğunu söyler; o günlerde dinletilen müziğin Türkler için bir övünç kaynağı olmaktan uzak olduğunu belirtir ve milletin deyişlerinin, hikâyelerinin ve yaşantılarının derlenip ancak müziğin genel kurallarına uygun biçimde bestelenmesi gerektiğini ifade eder. Konuşma, kültür işlerinden sorumlu bakanlığın konuyu ciddiyetle ele almasını isteyen bir dilekle biter.

2 Kasım 1934: Yasak başlıyor

İngilizce Music of Turkey maddesine göre konuşmanın hemen ardından, 2 Kasım 1934'te Matbuat Umum Müdürlüğü (madde "Department of Publishing and Press" der) alaturka müziği yasakladı. Madde, kurumun Atatürk'ün "müziğin genel kurallarına uygun" sözünü, halka sunulabilecek tek müziğin Batı'nın tonal müzik ilkelerine uyan müzik olduğu biçiminde yorumladığını yazar. Türkçe Klasik Türk müziği maddesi de Cumhuriyet döneminde bu geleneğin genellikle göz ardı edildiğini ve "2 Kasım 1934 - 6 Eylül 1936 tarihleri arasında verilen emir ile" devlet radyosunda çalınmasının yasaklandığını belirtir. Madde, yasağın politik sebeplerle mi yoksa Türk halk müziğini yaygınlaştırmak amacıyla mı konduğunun tartışmalı olduğunu ekler.

Music of Turkey maddesine göre yurt dışında eğitim görüp dönen besteciler klasik Türk müziği icracılarına Batı tarzı yazım ve çalım öğretmekle görevlendirildi; 1924'te kurulan Riyaset-i Cumhur Orkestrası okullarda haftalık ücretsiz konserler vermeye başladı ve yalnız İstanbul'da değil Bursa, Çorum, Gümüşhane ve Samsun gibi yerlerdeki kültür merkezleri için piyano, trompet ve saksafon gibi çalgılar alındı.

Dinleyici başka istasyona dönüyor

İngilizce Music of Turkey maddesine göre Türk radyosunda alışık olduğu müziği dinleyemeyen dinleyiciler Arap radyolarına yöneldi; Mısır, Kırım ve Hayfa radyolarını arayıp alıştıkları Türk şarkılarını isteyen dinleyicilerin kayıtları vardır. Madde, Orta Doğu'nun yüzyıllardır Türk müziğini dinleyip yeniden yorumladığını hatırlatır ve bu dönemin 1970'lerde arabesk müziğin yükselişine zemin hazırladığını savunur. Ottoman classical music maddesi de Cumhuriyet seçkinlerinin Batı müziğine bağlılığına karşın halkın çekingen kaldığını ve kendi istasyonlarındaki Batı müziği yerine akraba bir geleneği çalan Arap istasyonlarını tercih ettiğini yazar.

Ottoman classical music maddesi yasağı savunanlardan şair Ercüment Behzat Lav'ın görüşlerini de aktarır: Lav, halkın tekke müziğine ya da meyhane şarkılarına değil "evrensel ölçekte" bir müziğe ihtiyaç duyduğunu savunmuş, şarkıların basım ve yayımının sıkı biçimde sınırlanmasını önermişti. Aynı madde, yasak birkaç yıldan fazla sürmese de çalınabilecek Türk müziği türleri üzerindeki sistemli denetimin en az yarım yüzyıl sürdüğünü yazar.

Yasağın bittiği hafta: Radyo devlete geçiyor

Türkçe Klasik Türk müziği maddesinin verdiği bitiş tarihi olan 6 Eylül 1936, radyoculukta başka bir dönüm noktasına da çok yakındır. İstanbul Radyosu maddesine göre yayınları yürüten Türk Telsiz Telefon Anonim Şirketi, hükümetten önemli mali yardım almasına karşın zarar etmeye devam etmiş; 1936'da biten sözleşmesi hükümetçe yenilenmemişti. İstanbul Radyosu 8 Eylül 1936'da bir devlet kurumu olan PTT'ye devredildi; şirket 13 Haziran 1937'deki genel kurulda kendini tasfiye etmeye karar verdi. Aynı yıl, İngilizce Music of Turkey maddesine göre Alman besteci Paul Hindemith'in yardımıyla Ankara Devlet Konservatuvarı kuruldu ve Macar besteci Béla Bartók 1936'da halk müziği derleme çalışmaları kapsamında Ankara'yı ve güneydoğu Türkiye'yi ziyaret etti.

Kaynaklar yasağın kaldırılmasıyla radyonun devlete geçişi arasında açık bir neden-sonuç ilişkisi kurmaz; burada iki olayın tarihsel yakınlığı yalnız bilgi olarak not edilmiştir. Kesin olan, 1936 sonbaharından itibaren radyonun doğrudan devlet eliyle yönetildiği ve müzik politikasının konservatuvar, derleme ve radyo üçgeninde sürdürüldüğüdür.