Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı (17 Nisan 1934) ve Karabük: 13 haneli bir istasyondan Türkiye'nin ilk demir-çelik fabrik

1930'ların başında Türkiye'nin ekonomi politikası, 1929 buhranının ardından devletin sanayiye doğrudan girmesine yöneldi. Bu yönelimin ilk planlı belgesi Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı'dır; planın en büyük ve en uzun soluklu ürünlerinden biri de Karabük'teki demir-çelik fabrikası oldu. Bu not, Türkçe Wikipedia'daki Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı, Kardemir, Karabük ve Sümerbank maddeleri ile İngilizce Wikipedia'daki Kardemir ve Karabük maddelerine dayanıyor. Sümerbank'ın dokuma fabrikaları sitede ayrı bir konuda anlatıldığı için burada yalnızca plan ve Karabük üzerinde duruyoruz.

Arka plan: Sovyet uzmanlar ve Sümerbank

Sümerbank maddesine göre sanayi fabrikalarının inşaatı ve Türkiye'ye kredi verilmesi konusundaki anlaşmayı hazırlamak için 12 Ağustos 1932'de Türkiye'ye Sovyet uzmanlar geldi. Kurum 11 Temmuz 1933'te Atatürk'ün verdiği Sümer Bank adıyla sanayiden sorumlu banka hâline geldi. Madde, demir-çelik tesislerinin, çimento fabrikalarının, kâğıt ve selüloz tesislerinin de Sümerbank bünyesinde kurulduğunu ve sonradan ayrı kuruluşlar olduğunu yazar.

Akış: plan

Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı maddesine göre plan 17 Nisan 1934'te yürürlüğe kondu ve 1934-1938 yıllarındaki sanayi gelişimini hedefledi. Sovyetler Birliği'nin kendi Birinci Beş Yıllık Planı'ndan edindiği deneyimle ve SSCB'nin teknik ve mali yardımıyla hayat buldu; Sovyet uzmanların raporlarının yanında Amerikalı uzmanların raporlarından da yararlanıldı.

Madde planın ilkelerini şöyle sayar:

• Ham maddesi Türkiye'de bulunan ya da sağlanabilecek sanayinin kurulması.
• Büyük sermaye ve ileri teknoloji gerektiren sanayinin devlete bırakılması.
• Kurulacak sanayinin üretim kapasitesi ile ülkenin ihtiyaç ve tüketimi arasında paralellik kurulması.
• Ekonomik gelişmenin ülkenin çeşitli yörelerine dengeli dağıtılması.

Planda yirmi fabrika kurulması önerildi. Sümerbank maddesine göre Kayseri'deki dokuma fabrikası da bu plana dahil edildi; inşaatı 20 Mayıs 1934'te İsmet İnönü'nün katıldığı törenle başladı ve ilk büyük kompleks Eylül 1935'te açıldı.

Görsel: Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0, yazar: Qonderw65. Dosya sayfası

Karabük: 13 haneli bir köyaltı

Karabük maddesine göre burası Safranbolu'nun Öğlebeli köyüne bağlı, 13 haneli bir köyaltı yerleşimiydi ve Ankara-Zonguldak demiryolu üzerinde küçük bir istasyondu. İngilizce Karabük maddesi şehrin Filyos Irmağı'nı oluşturan Araç ve Soğanlı çaylarının birleştiği yerde, Amasra ile İç Anadolu arasındaki yol üzerinde olduğunu yazar.

Fabrikanın kuruluşu

Kardemir maddesine göre Türkiye'nin ilk ağır sanayi fabrikası olan Kardemir'in inşaatına 3 Nisan 1937'de Atatürk'ün talimatıyla dönemin Başbakanı İsmet İnönü tarafından başlandı. Fabrikanın yapımını Nuri Demirağ üstlendi; Nuri Demirağ maddesi de Karabük Demir Çelik'i onun inşa ettiği tesisler arasında sayar. Karabük maddesine göre fabrika 1 Haziran 1939'da açıldı.
Fabrika açıldıktan sonra şehir de kuruldu: Karabük maddesine göre burası 31 Aralık 1938'de belediye oldu, 4 Ocak 1940'ta bucak merkezi Zobran'dan Karabük'e taşındı, 3 Mart 1953'te Zonguldak'a bağlı ilçe oldu. İngilizce madde, şehrin büyürken Öğlebeli köyünü bir mahalle olarak içine aldığını yazar.


Görsel: Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, yazar: Berkegezer. Dosya sayfası

Kurum: Sümerbank'tan özelleştirmeye

Kardemir maddesine göre fabrika 3 Nisan 1937'den 13 Mayıs 1955'e kadar Sümerbank'a bağlı Demir-Çelik Fabrikaları Müessese Müdürlüğü adıyla çalıştı. 13 Mayıs 1955'ten sonra bağımsız bir KİT olarak Türkiye Demir ve Çelik İşletmeleri Genel Müdürlüğü adını aldı. 21 Haziran 1955'te Etibank'a bağlı Divriği demir madenlerini de bünyesine kattı. Madde, Karabük'ün yetiştirdiği montaj elemanlarıyla Erdemir ve İsdemir'in kurulmasına öncülük ettiğini ve Türkiye'de "fabrikalar yapan fabrika" olarak tanındığını yazar. Fabrika 1995'te özelleştirildi.

Kişiler

• İsmet İnönü: Kayseri ve Karabük fabrikalarının inşaatını başlatan başbakan.
• Nuri Demirağ: Kardemir maddesine göre fabrikanın inşaatını üstlenen müteahhit.
• Sovyet ve Amerikalı uzmanlar: Planın dayandığı raporları hazırlayanlar.

Rakamlar

• Plan: 17 Nisan 1934; 1934-1938; 20 fabrika önerisi.
• Bütçe: 44 milyon liradan 100 milyon liraya (yüzde 127 artış).
• Karabük'ün plan öncesi büyüklüğü: 13 hane.
• İnşaat başlangıcı: 3 Nisan 1937; açılış: 1 Haziran 1939.
• Bugünkü ham çelik kapasitesi: yılda 2,6 milyon ton (Kardemir maddesi).

Sonuç

Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı, devletçilik ilkesini kâğıt üzerindeki bir ilkeden somut fabrika listesine dönüştürdü. Karabük bu listenin en iddialı kalemiydi: 13 haneli bir istasyon köyünde kurulan ve sonradan Divriği'nin demir madenlerini de bünyesine katan bir ağır sanayi tesisi. Fabrikanın inşaatı Atatürk'ün son yıllarında başladı, açılışı ise onun ölümünden sonraya kaldı.

Bugünkü anlamı

Karabük bugün bir il merkezi; şehrin varlık sebebi hâlâ fabrikadır. İngilizce Kardemir maddesi tesisin kömür yaktığını ve 2022'de ülkede Erdemir ve İsdemir'den sonra en çok sera gazı salan çelik üreticisi olduğunu da not eder. 1934 planının bıraktığı miras, bugün hem bir sanayi şehri hem de o şehrin çevre sorunlarıyla birlikte yaşıyor.