Kayseri Tayyare Fabrikası (6 Ekim 1926): Junkers ortaklığıyla kurulan TOMTAŞ, 1928'de kapanış, 1931'de yeniden açılış ve

Cumhuriyet'in ilk uçak fabrikası Kayseri'de kuruldu. Türkçe Vikipedi'ye göre ilk adı TOMTAŞ olan Kayseri Uçak Fabrikası 1926'da açıldı, 1928'de kapandı, 1931'de yeniden açıldı ve 1950'den sonra üretim durdu. Bu konu, fabrikanın kuruluşundan İkinci Dünya Savaşı yıllarına kadar ürettiği uçakları kaynaklardaki sayılarla izliyor.

Arka plan: Tayyare Cemiyeti ve Junkers

Türkçe Vikipedi'ye göre Türk Tayyare Cemiyeti 16 Şubat 1925'te kuruldu ve kuruluşundan yedi ay sonra Atatürk'ün talimatıyla uçak fabrikası girişimlerine başladı. Sermaye ve teknik malzeme eksikliği yüzünden uluslararası iş birliği teklifleri değerlendirildi. Aynı yıllarda Birinci Dünya Savaşı'ndan yenik çıkan Almanya'ya Versay Antlaşması ile uçak sanayisinde kısıtlamalar getirilmişti; bu yüzden birçok Alman firması başka ülkelerde tesis kurma yoluna gitti. Araştırmalar sonucunda Junkers firması ve Alman hükûmetiyle görüşmeler başladı. Madde, firmanın sahibi Prof. Hugo Junkers'ın uçak imalatında metal malzeme kullanmasının firmayı öne çıkardığını yazar.

Sözleşme ve şirket

15 Ağustos 1925'te imzalanan sözleşmenin ardından Eylül ayında şirket kuruldu. Sözleşmeye göre adı "Tayyare ve Motor Türk Anonim Şirketi" (TOMTAŞ) olan şirketin toplam sermayesi 3.360.000 Türk lirasıydı. Plana göre Kayseri'deki fabrikada 1926'da bakım-onarım, 1927'de uçak üretimi başlayacaktı.

6 Ekim 1926: Açılış

Türkçe Vikipedi'ye göre fabrika 6 Ekim 1926'da açıldı ve 50 Türk ve 150 Alman personelle çalışmaya başladı; eğitim için yurt dışına personel gönderildi. Türk Hava Kuvvetleri envanterindeki A-20, F-13 ve G-23 uçaklarının bakım ve onarımına başlandı. 1926-1927 arasında 30 adet A-20 ve 3 adet F-13 üretildi. Konunun ikinci görseli, 1925'te Türk Hava Kuvvetleri'nde kullanılan bir Junkers A20 uçağını gösteriyor.

1928: Ortaklığın sonu

1928'de Junkers ile sözleşme feshedildi. Türkçe Vikipedi bunun nedenlerini şöyle sıralar: Junkers firmasının ekonomik sıkıntıları ve yükümlülüklerini yerine getirememesi, yönetimde yabancıların rol alması ve destek olacak yan sanayinin gelişmemesi. Bundan sonra TOMTAŞ faaliyetini sürdüremedi; kalifiye eleman yetersizliği ve teknik eksiklikler yüzünden fabrika resmen 3 Mayıs 1928'de kapatıldı ve Türk Tayyare Cemiyeti'ne devredildi.

1931: Kayseri Uçak Fabrikası

Millî Savunma Bakanlığı'na devredilen fabrika 1931'de "Kayseri Uçak Fabrikası" adıyla yeniden açıldı. Türkçe Vikipedi'ye göre 1935'te üç farklı tipte 50 Türkkuşu uçağı yapıldı. 1936'da Alman Gothaer Waggonfabrik ile lisans sözleşmesi imzalandı ve bir yıl sonra 45 Gotha 145 üretildi. 1937'de Polonya'nın Państwowe Zakłady Lotnicze (PZL) firmasıyla yapılan sözleşmeyle PZL P.24 tipi avcı uçakları üretildi. 1940'ta İngiliz Phillips and Powis şirketiyle anlaşılarak 24 Magister tipi uçak yapıldı. Madde 1932-1942 arasında toplam 133 uçak ve 27 planör imal edildiğini yazar. Fabrika ilk yıllarında 50, 1935'ten sonra 500-600 kişiye varan istihdam sağladı; 1948'de 135'i çırak olmak üzere 888 işçisi vardı ve bunların yüzde 15'i kadındı.

Savaş sonrası

Türkçe Vikipedi'ye göre İngiliz uçaklarının üretiminden sonra dışarıdan uçak alımı fabrikayı olumsuz etkiledi; 1942'den sonra, Marshall yardımlarının da etkisiyle üretim durdu. 1950'de fabrika yapısı "Kayseri Hava İkmal ve Bakım Merkezi" olarak kullanılmaya başlandı. Madde, sürecin dış etkenlerden etkilenmesini, savaş sonrası zorlukları ve yan sanayinin bulunmamasını ilerlemeyi olumsuz etkileyen nedenler arasında sayar; devlet projelerinin yanında Nuri Demirağ gibi özel girişimcilerin de havacılıkta çalıştığını hatırlatır. Nuri Demirağ'ın forumda ayrı bir konusu vardır.