Halkçılık ilkesi: Ali Suavi'den Gökalp'in "sınıflar yoktur, meslekler vardır" formülüne

Neden bu konu?

Halkçılık, Altı Ok içinde en çok farklı anlam yüklenen ilkedir: kimi okumada halk egemenliği, kimi okumada popülizm, kimi okumada sınıf uzlaşması. Bu konu, ilkenin Osmanlı aydınlarından Kurtuluş Savaşı'na ve 1935 parti programına uzanan geçmişini, Vikipedi'deki Halkçılık, Atatürk İlkeleri, Halkçılık Programı ve Teşkilât-ı Esasiye Kanunu maddeleri ile İngilizce Kemalism maddesine dayanarak anlatır. 1921 Teşkilât-ı Esasiye Kanunu'nun kendisi bu forumda ayrı bir konuda ele alınmıştır.

Osmanlı'da halkçılık fikri

Türkçe Halkçılık maddesine göre Sultan Abdülaziz döneminde başta Ali Suavi olmak üzere kimi Osmanlı aydınları Rusya'daki narodnik hareketten etkilenerek halkın sorunlarıyla ilgilenmeye başladı. 19. yüzyılın sonlarında başta Mehmet Emin Yurdakul olmak üzere birçok edebiyatçı halkçılıktan etkilendi. 1908 Devrimi'nden sonra "halk" sözcüğü geniş bir kullanım alanı buldu. Madde, halkçılığın uzun süre "iyiliksever aydınların kitlelerin yararına harekete geçmesi" olarak düşünüldüğünü ve bu anlayışın Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra değişmeye başladığını yazar.

Gökalp ve Akçura

Maddeye göre Ziya Gökalp 1918'de, Sovyet Devrimi'nden kısa süre sonra, Durkheim'in etkisiyle sınıf çatışmasının kötü olduğu sonucuna vardı ve buna karşı halkçılığı savundu. Madde Gökalp'in tanımını şöyle aktarır: "Halkçılığın amacı katman veya sınıf farklılıklarını bastırmak ve bunların yerine, birbirleriyle dayanışma içinde olan meslek gruplarından bir sosyal yapı oluşturmaktır. Başka bir deyişle, halkçılığı şöyle özetleyebiliriz: sosyal sınıflar yoktur, meslekler vardır!" Madde bu yaklaşımın büyük ölçüde solidarizme işaret ettiğini belirtir. Yusuf Akçura da kendi görüşlerindeki iki esas fikri milliyetçilik (nasyonalizm) ve halkçılık (Akçura'nın kendi parantez içi karşılığıyla halk yönetimi anlamında) olarak açıklamıştı.

Kurtuluş Savaşı: 13 Eylül 1920

Türkçe Halkçılık Programı maddesine göre "Halkçılık Programı" ya da "Halkçılık Beyannamesi" olarak siyaset tarihine geçen metin, Mustafa Kemal tarafından ilan edilen ve 1921 Anayasası olarak bilinen Teşkilât-ı Esasiye'nin taslağı kabul edilen metindir. 31 maddeden oluşan metin yeni bir idari teşkilatlanmanın inşası anlamını taşır ve egemenliğin ve iradenin TBMM'de ve halkta olduğunu vurgular. Türkçe Teşkilât-ı Esasiye Kanunu maddesine göre program 13 Eylül 1920'de TBMM'de okundu. 20 Ocak 1921'de kabul edilen 85 sayılı kanun ise 23 madde ve bir ayrık maddeden oluşuyordu; ilk maddesi "Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir. Yönetim şekli, halkın mukadderatını bizzat ve fiili olarak yönetmesi ilkesine dayanır." hükmünü taşıyordu.
Türkçe Halkçılık maddesine göre bu anlayış Kurtuluş Savaşı boyunca milliyetçileri, özellikle de Kemalistleri büyük ölçüde etkiledi. Gökalp'in önerdiği korporasyonlar gerçekleştirilmediyse de halkçılık ilkesi sınıf dayanışması fikriyle Kemalist liderler tarafından kabul edildi. Başta Atatürk olmak üzere Kemalist liderler Türkiye'de henüz sınıfların gelişmemiş olduğunu vurguladı; madde, dayanışma fikrinin olası bir komünist devrime ve sınıf çatışması düşüncesine karşı benimsendiğini ve tek parti sisteminin gerekçesi olarak görüldüğünü de yazar.

İlkenin tanımı

Türkçe Atatürk İlkeleri maddesine göre halkçılık ilkesi, her şeyden önce "halkın halk tarafından halk için idaresi" anlamına gelen, halk egemenliğine dayalı ilerici bir yönetimin yerleşmesini amaçlar ve ulusal egemenliği ön planda tutar. Devlet vatandaşın refah ve mutluluğunu amaçlar, vatandaşlar arasında iş bölümü ve dayanışmayı öngörür, ulusun devlet hizmetlerinden eşit biçimde yararlanmasını sağlar. Toplumda hiçbir kimseye, zümreye ya da sınıfa ayrıcalık tanınmaz; herkes kanun önünde eşittir ve hiç kimse dinsel, dilsel, ırksal veya mezhepsel açıdan üstünlük sağlayamaz. Madde, Cumhuriyet Halk Partisi programındaki tanımı şöyle aktarır: "Bizim için insanlar yasa önünde tamamen eşit muamele görmek zorundadır. Sınıf, aile, fert arasında bir ayrım yapılamaz. Biz, Türkiye halkını çeşitli sınıflardan oluşan bir bütün olarak değil, sosyal yaşamın gereksinimlerine göre çeşitli mesleklere sahip olan bir toplum olarak görmekteyiz."

Uygulamadaki karşılıkları

Türkçe Atatürk İlkeleri maddesi kadın-erkek eşitliği için alınan önlemleri, öğretim birliğini, her yurttaşın öğrenebileceği yeni Türk alfabesini ve her yurttaşın devlet organları önünde eşit muamele görmesini halkçılık ilkesini destekleyen uygulamalar olarak sayar. Ahmet Taner Kışlalı'ya göre Kemalist halkçılık, toplumun en yoksul ve en eğitimsiz kesimini güçlendirmek ve toplumsal dayanışmayı sağlamak istiyordu.

İngilizce Kemalism maddesi halkçılığı siyasal gücü vatandaşlara aktarmayı amaçlayan bir toplumsal devrim olarak tanımlar ve "Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir" ilkesini bu başlık altında anar. Madde, halkçılığın şeyhlerin, aşiret reislerinin ve Osmanlı'nın İslami siyasal sisteminin siyasal egemenliğine karşı kullanıldığını; "Ne mutlu Türküm diyene" sözünün "Padişahım çok yaşa", "Şeyh çok yaşa" gibi sözlerin karşısına konduğunu yazar.

Halkçılık ve tek parti

Türkçe Halkçılık maddesinin aktardığı yoruma göre sınıf dayanışması fikri, tek parti sisteminin gerekçesi olarak da görüldü: sınıflar yoksa, sınıfların çıkarlarını temsil eden ayrı partilere de gerek yoktu. İngilizce Kemalism maddesi, Cumhuriyet Halk Partisi'nin 9 Eylül 1923'te, Cumhuriyet'in ilanından kısa süre önce Mustafa Kemal tarafından kurulduğunu yazar. Aynı madde, partinin 1940'lardan 1960'lara kadar Kemalizm'in felsefi köklerini güncellemeye ya da yeniden tanımlamaya girişmediğini, 1960'lardan sonra merkez sola kaydığını belirtir. Halkçılığın bu sonraki yorumları, ilkenin 1920'ler ve 1930'lardaki anlamından ayrı tutulmalıdır.

Eleştiriler

Türkçe Halkçılık maddesi iki eleştiriyi aktarır. Vedat Nedim, Son Telgraf gazetesinde halkın "iktisadi ve sosyal menfaatleri birbirine uymayan hatta birbirine zıt sınıfların toplamı" olduğunu yazarak Halk Fırkası'nın dayandığı kesimlerin "mütegallibe, eşraf, tüccar" ve "burjuvalaşmaya yeltenen asker ve münevverler" olduğunu savundu. A. Şnurov ise "Türkiye Proletaryası" kitabında halkçılık söylemini "sınıf uzlaştırıcılığı" olarak niteledi ve 1923 İzmir İktisat Kongresi'nde işçi delegelerinin 8 saatlik işgünü ve toplu sözleşme gibi isteklerinin karşılanmadığını öne sürdü.