İzmir İktisat Kongresi (17 Şubat - 4 Mart 1923): Banka-Han'daki 1135 delege, Misak-ı İktisadi

Kurtuluş Savaşı'nın son kurşunu atılalı beş ay olmuştu; Lozan'da görüşmeler kesilmiş, barışın ne zaman ve hangi şartlarla geleceği belli değildi. Tam bu sırada, 17 Şubat 1923'te İzmir'de bir ekonomi kongresi açıldı. Türkçe Vikipedi'ye göre İzmir İktisat Kongresi ya da I. İktisat Kongresi, 17 Şubat-4 Mart 1923 arasında İzmir'deki Banka-Han binasında 1135 delegeyle toplandı ve yeni Türkiye'nin ekonomik sorunlarını tartıştı. Kongre başkanlığına Kâzım Karabekir seçildi.

Neden bu tarihte?

İngilizce Wikipedia'ya göre kongre, Kurtuluş Savaşı'nın bitiminden kısa süre sonra ve Lozan Antlaşması'na giden iki konferans oturumu arasındaki arada toplandı. Amaç, yıllarca süren savaşla harap olmuş ülkede ekonomik kalkınmanın önemini vurgulamaktı. Türkçe Vikipedi de kongrenin İzmir'in kurtuluşundan beş ay sonra ve lozanLozan Antlaşması'nın imzalanmasından dört ay önce toplandığını, bu yüzden Anadolu kurtuluş hareketinin iktisadi yönünü göstermesi bakımından önemli olduğunu belirtir.

Zamanlamanın bir mesajı da vardı. Lozan'da İtilaf Devletleri kapitülasyonların ve diğer imtiyazların sürmesini istiyordu. Türkçe Vikipedi'ye göre kongrede, Osmanlı ekonomisine ciddi zarar vermiş olan kapitülasyonların ve imtiyazların kabul edilemeyeceği açıkça belirtildi.

Hükûmetin delaletiyle: Mahmut Esat Bey'in beyanatı

Kongrenin arkasında İktisat Vekâleti vardı. Türkçe Vikipedi'ye göre İktisat Vekili Mahmut Esat (Bozkurt) Bey, 13 Şubat 1923'te verdiği beyanatta kongrenin "Hükûmetin Delaleti" ile toplandığını söyledi ve amacını şu sözlerle anlattı: "Bu Kongreyi millet ve memleketimizin kabiliyet ihtiyacat-ı iktisadiyesini elbirliği ile tetkik ederek ona göre bir ittila usulü vaz ve tetkik eylemek aynı zamanda memleketimizin muhtelif ve şimdiye kadar yek diğerine yabancı kalmış iktisat amillerinin birbiri ile tanıştırmak için açıyoruz."

Mahmut Esat Bozkurt'un maddesi de onun iktisat vekilliği döneminde ilgilendiği işler arasında Türkiye Köy Bankaları Kanunu Projesi'ni, kooperatiflere imkân tanıyan nizamname örneğini, Mesai Kanunu'nu ve İzmir İktisat Kongresi'nin toplanmasını sayar.

Kimler geldi, kimler gelmedi?

Kongreye her kazadan sekiz temsilci gönderildi: bir tüccar, bir zanaatkâr, bir işçi, bir şirket temsilcisi, bir banka temsilcisi ve üç çiftçi. Delegeler çiftçi, tüccar, sanayici ve işçi gruplarından oluşuyordu ve her grup kendi iktisat esaslarını hazırladı. Türkçe Vikipedi, açılışa Sovyetler Birliği'nin temsilcileri İbrahim Abilov ve Semyon Aralov'un davet edildiğini ve Mustafa Kemal'in isteğiyle açılışta konuşma yaptıklarını da kaydeder.

Kongre öncesinde en hazırlıklı örgütler Millî Türk Ticaret Birliği ile Türk Umum Amele Birliği'ydi. Ticaret Birliği'nin talepleri arasında gümrük bağımsızlığının tam olarak uygulanması, yabancı sermayeye tekel veya imtiyaz verilmemesi, tütün tekeli gibi mevcut tekellerin kaldırılması, devletin en fazla yüzde 50 hisseye sahip olacağı millî bir emisyon bankasının kurulması ve vergi sisteminin iyileştirilmesi vardı.

Misak-ı İktisadi: On iki madde

Kongre, grupların hazırladığı "Misak-ı İktisadi Esasları"nı tartışıp kabul etti. İlk oturum saat 10'da başladı, 11.15'te kapandı ve genel kararları içeren on iki maddeyi kabul etti. İlk madde siyasi bağımsızlıkla ekonomiyi aynı cümlede birleştirir: "Türkiye, milli hudutları dahilinde, lekesiz bir istiklal ile, dünyanın sulh ve terakki unsurlarından biridir." Üçüncü madde kısa ve nettir: "Türkiye halkı, tahribat yapmaz; imar eder." Beşinci madde ormanlara ayrılmıştır: Türkiye halkının ormanlarını evladı gibi sevdiğini, bunun için ağaç bayramları yaptığını ve yeniden orman yetiştirdiğini söyler.

Dokuzuncu madde yabancı sermayeye bakışı anlatır: Türk'ün, dinine, milliyetine, toprağına düşman olmayan milletlere daima dost olduğunu, yabancı sermayeye karşı olmadığını, ancak kendi diline ve kanununa uymayan kuruluşlarla ilişki kurmayacağını belirtir. Onuncu madde "işlerde inhisar istemez" der; on ikinci madde ise Türk kadını ve kocasının çocuklarını iktisadi misaka göre yetiştireceğini söyler.

Alınan başlıca kararlar

Türkçe Vikipedi'nin özetine göre kongrenin öne çıkan kararları şunlardı: Hammaddesi yurt içinde yetişen sanayi dallarının kurulması; el işçiliğinden ve küçük imalattan hızla fabrikaya geçilmesi; özel sektörün kuramadığı teşebbüslerin devletçe ele alınması; özel teşebbüse kredi sağlayacak bir devlet bankasının kurulması; yabancıların kurduğu tekellerden kaçınılması; demiryolu yapımının bir programa bağlanması. Listede dikkat çeken iki madde daha vardır: "İş erbabına amele değil, işçi denmelidir." ve "Sendika hakkı tanınmalıdır."

İngilizce Wikipedia, yeni cumhuriyetin bu kongrede dile getirilen çizgide karma bir ekonomi benimsediğini yazar. Türkçe Vikipedi de kongreyle başlayan dönemi ekonomik envanterin çıkarıldığı, hedeflerin belirlendiği ve karma ekonomi modelinin hazırlandığı bir dönem olarak tanımlar.

Aşar'ın kaldırılması

Kongrenin oybirliğiyle alınmış kararlarından biri 1925'te hayata geçti: Aşar vergisinin kaldırılması. Türkçe Vikipedi'ye göre aşar, Osmanlı döneminde köylünün tarım ürünlerinden yüzde 10 oranında alınan bir vergiydi; ancak 1800'lerde oranı yüzde 30'lara çıkmış, bazen yüzde 50'ye vardığı olmuştu. Vergi Cumhuriyet döneminde 1925'e kadar alınmaya devam etti. Bütçenin önemli gelir kalemlerinden biri olmasına karşın, kongrede özel mülkiyete dayanan bir ekonomi tasarlandığı için aşarın varlığı bir çelişki hâline gelmişti.

Sonraki kongreler

İngilizce Wikipedia'ya göre aynı adla ve ilk kongreye açık göndermelerle ikinci bir kongre 1980 darbesinden sonra, 1981'de toplandı; üçüncüsü ise "Türkiye İktisat Kongresi" adıyla Devlet Planlama Teşkilatı tarafından 2004'te düzenlendi. Her ikisi de İzmir'de yapıldı; ancak madde, bunların ilk kongrenin tarihî önemine yaklaşmadığını belirtir. Kongrenin kararları ise yalnızca Osmanlıca "İktisat Esaslarımız" adlı bir kitapçıkta yayımlandı; Anadolu Ajansı'nın 5 Mart 1923'te duyurduğu, bütün kitapların ilk sayfalarına Misak-ı İktisadi esaslarının yazılması kararı uygulanmadı.