Baş Abaran ve Karakilise muharebeleri (Mayıs 1918): Hamamlı'dan inen 9. Tümen, Dilican yolundaki 11. Tümen ve kaynakları

Neden bu konu?

Mayıs 1918'de Gümrü'den doğuya ilerleyen Osmanlı birlikleri üç ayrı vadiden yürüdü. Ortadaki kol Serdarabad'da durdu; bu forumda ayrı bir konuda anlatılır. Bu konu diğer iki kolu, Baş Abaran ve Karakilise (bugünkü Vanadzor) muharebelerini ele alır. İki muharebe hakkındaki Vikipedi maddeleri kısadır ve tarihleri birbirini tam tutmaz; bu nedenle konu, aynı olayın farklı maddelerde nasıl anlatıldığını da gösterir. Kaynaklar: Türkçe Vikipedi'deki Baş Abaran Muharebesi, Serdarabad Muharebesi ve Kafkasya Cephesi maddeleri; İngilizce Wikipedia'daki Battle of Bash Abaran, Battle of Karakilisa, Caucasus campaign, Garegin Nzhdeh ve Drastamat Kanayan maddeleri.

Kolların dağılımı

Türkçe Serdarabad Muharebesi maddesine göre Kars'ta Yakup Şevki Paşa komutasında kurulan özel müfrezede 9. Tümen (Rüştü Paşa) Gümrü-Hamamlı-Baş Abaran-Erivan yönünde, II. Kafkas Kolordusu'na bağlı 11. Tümen (Albay Cavit Erdel) ise Gümrü-Karakilise-Dilican-Gence yönünde görevlendirildi. 9. Tümen, Kâzım Karabekir Paşa'nın I. Kafkas Kolordusu'na bağlıydı. Amaç Erivan'ı kuzeyden kuşatmak ve Tiflis'e uzanan demiryolunu ele geçirmekti. İngilizce Caucasus campaign maddesine göre Osmanlı ordusu 21 Mayıs'ta yeniden harekete geçti; aynı günlerde Batum'da Almanya'nın arabuluculuğundaki barış konferansı sürüyordu.

Baş Abaran: Erivan'a üç saatlik yürüyüş

Türkçe ve İngilizce Baş Abaran maddelerine göre Osmanlı kuvvetleri 21 Mayıs'ta Erivan'a doğru taarruza geçti ve Drastamat Kanayan komutasındaki Ermeni kuvvetleriyle karşılaştı. Üç kollu Osmanlı taarruzunun bir kolu Hamamlı'dan aşağı indi. Erivan'a yaklaşık üç saatlik yürüyüş mesafesindeki Baş Abaran boğazında, Movses Silikyan komutasındaki yaklaşık 1.000 tüfekli bir Ermeni kuvvetiyle karşılaştı. Üç gün süren çatışmalardan sonra Ermeni birlikleri 25 Mayıs'ta karşı taarruza geçti; Osmanlı kuvvetleri 29 Mayıs'ta kuzeye, Hamamlı'ya çekildi. İngilizce Drastamat Kanayan maddesi Kanayan'ı Baş Abaran'daki Ermeni kuvvetlerinin komutanı olarak verir.

Karakilise: Dilican yolu

İngilizce Battle of Karakilisa maddesine göre muharebe Karakilise yakınlarında 25-28 Mayıs 1918'de yapıldı. Madde, Karakilise'ye yönelen Osmanlı kuvvetini yaklaşık 10.000 asker, 80 top ve 50 makineli tüfek olarak verir; Ermeni kuvvetlerinin sayısının 6.000'e ulaştığını yazar. İngilizce Garegin Njdeh maddesine göre Njdeh komutasındaki Ermeni savaşçılar Gümrü'deki çatışmalardan sonra Karakilise'de mevzilenip tahkimat yaptı ve Njdeh, Dilican'daki kilise avlusunda yaptığı bir konuşmayla yerli halkı ve göçmenleri savunmaya kattı.

Sonuç: Alınan şehir, durdurulan ilerleyiş

İngilizce Karakilise maddesi, dört günlük şiddetli çarpışmalardan sonra iki tarafın da ağır kayıplar verdiğini, Osmanlı ordusunun Karakilise'yi aldığını, ama Ermeni topraklarında daha ileri gidecek gücü kalmadığını yazar. Madde aynı yerde Osmanlı birliklerinin şehirdeki halka karşı katliam yaptığını iddia eder; bu iddia maddenin kaynakçasındaki İngilizce yayınlara dayanır ve bu konuda kullanılan Türkçe maddelerde yer almaz. Madde ayrıca Osmanlı komutanlığının karargâha gönderdiği, Ermenilerle ve Gürcülerle anlaşılması gerektiğini söyleyen bir rapordan alıntı yapar; bu alıntının özgün belgesi madde içinde gösterilmediğinden burada aktarılmamıştır.

Batum Antlaşması'na giden yol

İngilizce Caucasus campaign maddesine göre Batum'daki konferans 24 Mayıs'ta sonuçsuz kapandı; iki gün sonra Gürcistan federasyondan ayrılıp bağımsızlığını ilan etti. Ermenistan'ın bağımsızlığı 28 Mayıs tarihiyle ilan edildi. Osmanlı Devleti 4 Haziran 1918'de Ermenistan, Gürcistan ve Azerbaycan ile Batum Antlaşması'nı imzaladı. İngilizce madde, Ermeni kuvvetlerinin bir yenilgi verebildiğini, ama ordunun dağınık hâle geldiğini de belirtir.

Baş Abaran'dan Bakü'ye

İngilizce Serdarabad maddesi, Sovyet askerî tarihçisi Yevgeni Ludşuvet'in bu muharebelerin Osmanlı'nın Bakü'ye ilerleyişini yavaşlattığını vurguladığını aktarır. Batum'dan sonra Osmanlı'nın Kafkasya'daki ağırlık merkezi Azerbaycan'a ve Bakü'ye kaydı; Türkçe Kafkasya Cephesi maddesine göre Batum Antlaşması'ndaki "dostluk ve karşılıklı yardım" maddesi uyarınca Osmanlı Devleti gerekirse Azerbaycan'a silahlı yardım yapmayı kabul etti. Bu süreç Kafkas İslam Ordusu'nun Eylül 1918'deki Bakü harekâtına uzandı ve bu forumda ayrı bir konuda anlatılmaktadır.

Kâzım Karabekir'in 1918'i

Mayıs 1918'de I. Kafkas Kolordusu'nun komutanı olan Kâzım Karabekir, Türkçe Kâzım Karabekir maddesine göre 2 Mart 1919'da Erzurum'daki XV. Kolordu komutanlığına atandı ve 19 Nisan 1919'da Trabzon'a geldi. 1919'da Mustafa Kemal'i Erzurum'da karşılayan ve 1920'de Doğu Cephesi'ni yöneten komutan oydu. 1918'de üzerinde yürünen Gümrü yolu, iki yıl sonra TBMM'nin ilk uluslararası antlaşması olan Gümrü Antlaşması'na sahne olacaktı.

Bugünkü adlar

Karakilise bugün Ermenistan'ın Vanadzor şehridir; Türkçe Karakilise Muharebesi maddesi, Ağrı'daki Karakilise'de Temmuz 1915'te yapılan başka bir muharebeyle karıştırılmaması için iki muharebeyi ayrı ayrı listeler. Baş Abaran bugünkü Aparan, Hamamlı ise Spitak'tır. Gümrü, 1918 kaynaklarında Aleksandropol adıyla geçer.