Serdarabad Muharebesi (21-29 Mayıs 1918): Gümrü'den Erivan'a yürüyen 36. Tümen, Silikyan'ın karşı taarruzu ve 1918 Kafka

Neden bu konu?

1918 baharında Osmanlı 3. Ordusu, Rusya'nın savaştan çekilmesiyle boşalan Kafkas Cephesi'nde hızla doğuya ilerledi; Kars ve Gümrü alındı. Bu ilerleyişin Erivan'a 40 kilometre kala durduğu yer Serdarabad oldu. Muharebe Ermenistan tarihinde kuruluşun simgesi sayılır; Türk askerî tarihinde ise 1918 Kafkas harekâtının bir safhası olarak anılır. I. Kafkas Kolordusu'nun komutanı, Milli Mücadele'de Doğu Cephesi'ni yönetecek olan Kâzım Karabekir'di. Konu Türkçe Vikipedi'deki Serdarabad Muharebesi ve Kafkasya Cephesi maddeleri ile İngilizce Wikipedia'daki Battle of Sardarabad ve Caucasus campaign maddelerine dayanır. Bu maddelerin bir kısmı Ermeni kaynaklarına dayandığından, birlik ayrıntıları ve değerlendirmeler aşağıda kaynağı belirtilerek aktarılmıştır.

Erzincan'dan Gümrü'ye

Türkçe maddeye göre 1917 Ekim Devrimi'nden sonra 5 Aralık'ta Erzincan'da Osmanlı 3. Ordusu ile Transkafkasya Komiserliği arasında mütareke imzalandı. Geri çekilen Rus ordusunun yerini Ermeni silahlı birlikleri almaya başladı. Osmanlı Devleti, savaş boyunca Rusların ele geçirdiği toprakları geri almak ve ardından Güney Kafkasya'ya girmek istiyordu. Türkçe Kafkasya Cephesi maddesi, cephedeki Osmanlı hedefleri arasında 93 Harbi'nden beri Rusya'nın elinde olan Kars, Ardahan, Artvin ve Batum'un geri alınmasını sayar.

3. Ordu Şubat 1918'de Doğu Anadolu'daki şehirleri sırayla geri almaya başladı. Nisan'da Trabzon barış görüşmeleri sonuçsuz kalınca 3. Ordu Komutanı Mehmet Vehip Paşa ordusunu Transkafkasya'ya yöneltti. İki maddeye göre Osmanlı birlikleri 25 Nisan'da güçlü biçimde tahkim edilmiş Kars Kalesi'ni aldı. Ardından Ahılkelek, Ahıska ve Gümrü'nün teslimi ile Gümrü-Culfa demiryolunun kullanımı istendi; bu demiryolu Tebriz yolunu açacaktı. İngilizce maddeye göre Batum'daki görüşmelerin sonucu beklenmeden Gümrü 15 Mayıs'ta hızlı bir taarruzla alındı.

Dört koldan ilerleyiş

İki maddeye göre Erivan'a girmek için Kars'ta Yakup Şevki Paşa komutasında özel bir müfreze kuruldu. Bu müfreze, Kâzım Karabekir Paşa'nın I. Kafkas Kolordusu ile Yakup Şevki Paşa'nın II. Kafkas Kolordusu'nun birliklerinden oluşuyordu:

• 36. Tümen (Albay Pirselimoğlu Hamdi Bey): Gümrü-Erivan yönü, yani Serdarabad
• 9. Tümen (Rüştü Paşa): Gümrü-Hamamlı-Baş Abaran-Erivan yönü
• 11. Tümen (Albay Cavit Erdel): Gümrü-Karakilise-Dilican-Gence yönü
• 5. Tümen (Mürsel Paşa): Gümrü-Vorontsovka-Tiflis yönü

Bunlara ek olarak 2. Ordu'ya bağlı 12. Tümen Sürmeli geçitlerini tutuyor ve Iğdır bölgesine girmekle görevli bulunuyordu. Türkçe maddeye göre 36. Tümen'de 106., 107. ve 108. Piyade alayları, bir taarruz taburu ve iki topçu taburu vardı; kolordunun bağımsız süvarisi ve 1.500 kişilik Kürt süvari alayı da destek veriyordu.

Erivan'da teslim tartışması

İki maddeye göre Osmanlı ilerleyişi Erivan'da paniğe yol açtı. Erivan belediye meclisi 18 Mayıs'ta, belediye başkanı Tadevos Toşyan'ın önerisiyle şehri direnmeden teslim etme ve halkı dağlara tahliye etme kararı aldı. Bu karar uygulanmadı: Erivan Milli Meclisi başkanı Aram Manukyan'ın başında bulunduğu Özel Komite kararı reddetti ve yaklaşık 1.500 kişinin yardımıyla şehrin girişinde, özellikle Yerablur'da tahkimat yapıldı. Batum'daki Ermeni heyeti ise İngilizce maddeye göre direniş gösterilmemesini tavsiye etmişti. 19 Mayıs sabahı 1. Ermeni Tümeni komutanı General Movses Silikyan'a geri çekilmeyi durdurma ve Erivan'a yapılacak taarruzu ne pahasına olursa olsun engelleme talimatı verildi.

21 Mayıs: Serdarabad istasyonu

İngilizce maddeye göre 21 Mayıs'ta 108. Piyade Alayı, süvari ve piyade birlikleriyle Aras istasyonu çevresinden taarruza geçti. Demiryolu boyunca ilerleyen Zihni Bey müfrezesi 600 piyade ve 250 süvariden oluşan bir Ermeni birliğini geri attı ve akşam Serdarabad istasyonunu aldı. Osmanlı birlikleri Erivan'a 20 kilometre uzaklıktaki Kamışlı istasyonuna doğru ilerledi. Madde, Artaşar köyündeki bir Ermeni bataryasının bu ilerleyişi durdurduğunu yazar. Aynı gün Silikyan ve kurmay başkanı Albay Aleksandr Vekilyan, Osmanlı birliklerini Serdarabad'dan atmak için bir plan hazırladı. Serdarabad cephesindeki Ermeni kuvvetlerinin komutanı Albay Daniyel Bek-Pirumyan'dı.

Arka cephe: Sürmeli ve Aras köprüleri

İngilizce maddeye göre 19 Mayıs'ta 4. Kolordu'ya bağlı birlikler Bayezid'den Sürmeli'ye girdi ve Aras'ı geçip Erivan müfrezesinin gerisine ulaşmaya çalıştı. Iğdır yakınlarındaki geçitlerde direnen Ermeni birlikleri 20 Mayıs'ta geri çekildi ve Margara köprüsünden Aras'ın sol yakasına geçip köprüleri yaktı. Böylece Sürmeli'deki Osmanlı birlikleri Serdarabad muharebe alanından ayrılmış oldu.

22-29 Mayıs: Karşı taarruz

İngilizce maddeye göre Ermeni kuvvetleri 22 Mayıs'tan itibaren karşı taarruza geçti; Ermeni topçusu Osmanlı topçu ateşini bastırınca piyade ve milis birlikleri cepheden, yan ve gerilerden saldırdı. 24 Mayıs'ta Silikyan, 50 yaşından küçük bütün erkekleri silahlarıyla gelmeye çağıran bir bildiri yayımladı. 26 Mayıs'ta Ermeni planı, sağ, orta ve sol kolların eş zamanlı bir taarruzla Aras ve Karaburun istasyonlarını almasını ve Osmanlı birliklerini Gümrü yönüne geri atmasını öngörüyordu. Türkçe Kafkasya Cephesi maddesi, 24 Mayıs'tan başlayarak Karakilise, Serdarabad ve Baş Abaran muharebelerinin yapıldığını yazar.

Neden durdu?

İngilizce maddeye göre Silikyan ilerleyerek Gümrü ve Kars'ı geri almak istedi. Ancak Tiflis'teki Ermeni Milli Konseyi ile Osmanlı yönetimi arasında görüşmeler sürüyordu ve kolordu komutanı Nazarbekyan harekâtın durdurulmasını emretti. Madde, kararın cephanenin tükenmek üzere olması ve Osmanlı komutanlarının taze takviye alması nedeniyle uygulandığını belirtir. Dokuz gün süren muharebenin sonunda Osmanlı birlikleri 50-65 kilometre geri çekildi ve Erivan'a yönelen tehdit ortadan kalktı.

Sonrası: Bağımsızlık ve Batum

İngilizce maddeye göre Ermeni Milli Konseyi 30 Mayıs'ta, 28 Mayıs'tan geçerli olmak üzere Birinci Ermenistan Cumhuriyeti'nin bağımsızlığını ilan etti. Osmanlı Devleti ile Ermenistan, Gürcistan ve Azerbaycan arasında 4 Haziran 1918'de Batum Antlaşması imzalandı. İngilizce madde, antlaşma şartlarının Ermenistan için çok ağır olduğunu yazar. Kafkas Cephesi'ndeki çatışmalar Mondros Mütarekesi (30 Ekim 1918) ile sona erdi.

Anıt ve hafıza

İngilizce maddeye göre muharebe Sovyet tarih yazımında Stalin'in ölümüne kadar pek anılmadı; 1960'ların ortasından itibaren önemi vurgulanmaya başlandı. Mimar Rafayel İsrayelyan'ın tasarladığı Serdarabad Anıtı 1968'de tamamlandı. Ermenistan Cumhurbaşkanı her yıl 28 Mayıs'ta anıtı ziyaret eder.

Kâzım Karabekir ve iki yıl sonrası

1918'de I. Kafkas Kolordusu'nun başında bulunan Kâzım Karabekir, Türkçe Kâzım Karabekir maddesine göre 2 Mart 1919'da XV. Kolordu komutanlığına atandı ve 1920 sonbaharında Doğu Cephesi harekâtını yönetti; Kars ve Gümrü bu kez TBMM ordusunca alındı ve süreç Gümrü Antlaşması ile sonuçlandı. Bu dönem forumdaki "Doğu Cephesi 1920" konusunda ayrıca anlatılmaktadır.