Fav'dan Kurna'ya (Kasım-Aralık 1914): Irak Cephesi'nin açılışı, Basra'nın kaybı ve bir vapurun ışıklarını yakarak gelen

Neden bu konu?

Birinci Dünya Savaşı'nda Osmanlı'nın en uzun süren cephelerinden Irak Cephesi, savaş ilanından birkaç gün sonra Basra Körfezi'ndeki Fav Kalesi'ne yapılan bir çıkarmayla açıldı. Bir ay içinde Basra ve Kurna kaybedildi. Bu konu üç muharebeyi tek bir çizgide toplar ve Türkçe Vikipedi'deki Fao Çıkartması, Basra Muharebesi, Kurna Muharebesi ve Irak Cephesi maddeleri ile İngilizce Wikipedia'daki Fao Landing, Battle of Basra (1914) ve Battle of Qurna maddelerine dayanır.

Petrol ve Bağdat demiryolu

Türkçe Basra Muharebesi maddesine göre Osmanlı'nın Almanlarla başlattığı Bağdat demiryolu müttefikler için bir tehditti; hattın asıl başlangıcı Hamburg, planlanan son noktası Basra'ydı. Fao Çıkartması maddesi ise İngilizlerin Basra Körfezi'ndeki petrol tesislerinin güvenliğinden endişe ettiğini yazar. Türkçe Irak Cephesi maddesi, petrol kaynakları ile Bağdat üzerindeki stratejik hâkimiyetin bu cephedeki çatışmaların başlıca nedenleri olduğunu belirtir.

Zayıf bırakılmış bir cephe

Türkçe Irak Cephesi maddesine göre seferberlikten önce Irak'ta 4. Ordu Müfettişliği'ne bağlı 12. ve 13. kolordular vardı; büyük kısmı Arap erlerden oluşan bu birlikler makineli tüfek ve modern topçu bakımından yetersizdi. Savaş başlayınca 12. Kolordu Suriye'ye, 13. Kolordu 3. Ordu'ya bağlandı. Bağdat Valisi Cavid Paşa'nın ısrarıyla yalnız 38. Tümen Irak'ta bırakıldı ve "Irak ve Havalisi Genel Komutanlığı" kuruldu. Madde, Kasım 1914'te Irak'taki Türk birliklerinin toplam gücünü 377 subay ve 22.939 er olarak verir.

Hindistan'dan gelen kuvvet

İngilizce Fao Landing maddesine göre Korgeneral Arthur Barrett'in 6. (Poona) Hint Tümeni aslında Fransa için hazırlanıyordu. 4 Ekim 1914'te tümenin 16. Hint Tugayı'nın 10 Ekim'den itibaren göreve hazırlanması emredildi; tugayın başında Walter Delamain vardı ve siyasi subay olarak Sir Percy Cox görevlendirilmişti. Talimat, Abadan ya da Muhammara'ya çıkılmasını, ama Osmanlı birlikleriyle ya da yerel halkla çatışmaya girilmemesini öngörüyordu. Osmanlı savaşa girerse tümenin geri kalanı da gelecekti.

6-8 Kasım: Fav Kalesi

Türkçe maddeye göre çıkarma 6-8 Kasım 1914'te yapıldı. HMS Odin Fav kalesi çevresindeki Osmanlı bataryalarını susturdu; yaklaşık 600 asker iki dağ topuyla sığ ve çamurlu sahile çıktı ve ciddi bir direnişle karşılaşmadı. Pek çoğu hâlâ mevzide ve dolu olan sahra topları ele geçirildi. Madde, kaynaklarda "Fao Kalesi'nin Binbaşısı" diye anılan kale komutanı bir top mermisiyle şehit düşünce zayıf garnizonun mevzileri terk ettiğini yazar.

11-22 Kasım: Basra'nın kaybı

İngiliz birlikleri 7 Kasım'da Fav'dan Basra'ya yürümeye başladı. Osmanlı kuvvetleri 11 Kasım şafağında İngiliz kampına saldırdı, başarılı olamadı. 15 Kasım'da Şayhan'daki savunma mevzileri düştü; iki madde Osmanlı kaybını 250 olarak verir. Asıl Osmanlı mevzisi İngilizlerin Sahil dediği yerde, eski bir kalenin yakınındaydı ve orada 4.500 asker vardı. 19 Kasım'da iki tugay, topçu ve süvari ile ilerledi; yağmur fırtınası ilerlemeyi zorlaştırdı. Türkçe maddeye göre Osmanlı tüfek ve topçu ateşi isabetsizdi; İngiliz topçusu menzili bulunca kale düştü ve Osmanlı birlikleri çekildi. Arazi süvari takibine izin vermedi.
İngilizce maddeye göre nehirdeki İngiliz gambotları, şehrin Osmanlı birliklerince boşaltıldığını bildiren ve yağmayı durdurmak için asker isteyen bir Basra heyetiyle karşılaştı. 22 Kasım'da 104. Wellesley Tüfekçileri ve 117. Mahratta alaylarının Hint birlikleri Basra'yı işgal etti.

Kurna: İki nehrin birleştiği yer

Kurna, Dicle ile Fırat'ın birleştiği küçük bir kasabaydı. Türkçe Kurna Muharebesi maddesine göre burası savunma için ideal bir konumdu; İngilizler iki nehri de geçmek zorundaydı. Basra Valisi Albay Subhi (Cavid) Bey'in yaklaşık 1.000 askeri; İngiliz kuvvetlerinin başında Tümgeneral Charles Irwin Fry vardı.

3 Aralık'ta iki Hint taburu ve Norfolk Alayı'ndan iki bölük, gambotların eşliğinde saldırdı. Fırat'taki gemiler Osmanlı mevzilerini ateş altında tutarken birlikler Dicle'yi geçti, ama Kurna'ya giremedi ve geri çekildi. 6 Aralık'ta takviye edilmiş kuvvet yeniden saldırdı; Osmanlı birlikleri bir önceki çatışmada kaybettikleri mevzilere dönmüştü, bunlar yeniden alındı, ama nehir yine geçilemedi. 8 Aralık'ta 104. ve 110. alaylar Dicle'nin yukarısında bir geçit buldu ve Osmanlı birliklerinin kuzeye çekilme yolunu kesti.

Işıklarını yakarak gelen vapur

İki maddeye göre 8 Aralık gecesi bir Osmanlı vapuru ışıkları yanık hâlde nehirden aşağı indi. İngilizce madde vapurun sirenlerini de çaldığını ekler. Britanya gambotu Espiègle'den Binbaşı Wilfrid Nunn üç Osmanlı subayını gemiye aldı. Osmanlı tarafı kasabayı teslim edip çekilmek istiyordu; Fry ile bağlantısı olmayan Nunn kayıtsız şartsız teslimde ısrar etti. Türkçe maddeye göre bu Türk tarafını kızdırdı, ama sonunda şartlar kabul edildi. 9 Aralık'ta Subhi Bey kuvvetlerini teslim etti.

Sonuçlar

Fav, Basra ve Kurna, İngilizlere Güney Mezopotamya'da güvenli bir cephe hattı sağladı; Basra ve İran'ın Abadan'daki petrol rafinerileri güvenceye alındı. Türkçe Fao Çıkartması maddesi, Fav'ın kaybını Osmanlı için stratejik bir hata olarak niteler. İngilizce Basra maddesi ise görevin belirsizliğinin İngilizleri nehir boyunca giderek daha kuzeye ilerlemeye ittiğini yazar. Bu ilerleme Nisan 1915'te Şuaybiye'ye, Kasım 1915'te Selman-ı Pak'a ve Kût'ül-Amâre kuşatmasına uzanacaktı.

Mustafa Kemal'in uzaktan izlediği cephe

Mustafa Kemal bu cephede savaşmadı; o günlerde Sofya'da askerî ataşeydi. Ancak Irak Cephesi'nin açılması, Osmanlı'nın aynı anda Kafkasya, Süveyş, Irak ve kısa süre sonra Çanakkale'de savaşmak zorunda kalacağı çok cepheli bir savaşın ilk işaretlerinden biriydi. Türkçe Irak Cephesi maddesinin vurguladığı gibi, bu bölge "geri bölge" sayıldığı için savaş öncesindeki modernleşme çabalarından yararlanamamıştı.